Cú Khoai Trạng Làng

Ở làng Hạ Mộc đất thấp trũng năm nào cũng lụt, có một anh chàng tên Nguyễn Văn Cú — gọi là Cú Khoai vì hồi nhỏ hay ôm khoai ngủ thay gối — người mà bố hay than "học thì dốt, ruộng thì lười, chỉ có cái mồm là không dốt không lười." Cú Khoai bắt đầu nổi tiếng từ khi hỏi Lý Trưởng Hoàng Béo rằng nếu giếng làng thuộc quyền ông ta thì không khí cũng thuộc quyền ông ta, vậy dân thở có phải nộp thuế thở không — khiến cả đình cười vỡ và lệnh thu tiền nước giếng im lặng biến mất. Từ đó ông ta đối đáp với đủ loại quan lại: so sánh trâu buồn vì thuế trước mặt quan huyện, đố quan phủ bài toán con lợn rồi hỏi tại sao dân mất bao nhiêu phần trăm, hỏi về nước mưa của trời và côn trùng trong ao để giữ cái ao làng khỏi bị Chánh Tổng chiếm, viết bài luận về ích lợi của con muỗi đủ mơ hồ để quan huyện không dám xử mà vẫn phải cho đỗ. Bí quyết duy nhất của ông ta, khi được hỏi, luôn là một câu: "Tôi không cãi, tôi hỏi — và tôi không nói điều gì không đúng sự thật, nên không sợ bị hỏi bất cứ điều gì." Đỉnh điểm là năm lũ lớn, ông ta hỏi thẳng quan huyện: "Bão không ăn thóc, vậy tại sao kho thóc cứu đói lại hết trước khi bão đến?" — dẫn đến điều tra, thu hồi thóc bị tham nhũng, và dân sáu làng qua được mùa đói. Câu chuyện khép lại khi Cú Khoai đã già, ngồi trên bậc thềm kể cho đám học trò nghe rằng ông ta sợ hãi mỗi lần lên huyện, nhưng sợ sự im lặng của chính mình còn nhiều hơn — và điều làm ông ta hài lòng không phải là thay đổi được triều đình, mà là cái ao vẫn còn đó, cái giếng vẫn miễn phí, và mấy đứa trẻ vừa ngồi thềm nhà hỏi những câu hỏi thật.