Chương 10: Cú Khoai Già Và Bài Học Cuối Cùng

Mười mấy năm qua đi. Tóc Cú Khoai không trắng hẳn nhưng điểm bạc rõ ở hai bên thái dương — loại bạc của người không già nhanh vì lo lắng mà già từ từ vì thời gian đi qua đúng nhịp. Bước chân chậm hơn, nhưng không phải chậm vì yếu — chậm theo kiểu của người đã học được rằng vội vàng không giúp đến đích sớm hơn, chỉ giúp đến nơi với nhiều mệt mỏi hơn. Bác Củ mất đã bảy năm — đi trong giấc ngủ, không đau đớn, hưởng thọ bảy mươi hai tuổi theo đúng lời ông ngoại dự đoán từ khi bác còn nhỏ. Mẹ Cú Khoai mất sớm hơn, từ khi anh ta còn chưa ba mươi tuổi. Cú Khoai lấy vợ — người đàn bà tên Lan, con gái nhà làm nghề dệt vải bên làng Thượng Mộc. Bà Lan nghe nhiều chuyện về Cú Khoai trước khi gặp, và khi gặp thì thấy người thật không huyền thoại như người ta kể nhưng cũng không tầm thường như đám người xung quanh. Bà quyết định cưới vì một lý do rất thực tế: "Anh nói nhiều lắm, nhưng nói đúng, thì cưới được." Họ có hai đứa con. Đứa lớn tên Hỏi, đứa nhỏ tên Đáp. Cái tên đó làm cả làng cười khi nghe lần đầu. "Sao lại tên Hỏi và Đáp?" Người ta hỏi. "Vì người sống ở đời cần biết hỏi và biết đáp," Cú Khoai giải thích. "Biết hỏi mà không biết đáp thì chỉ gây phiền. Biết đáp mà không biết hỏi thì không học được gì. Thiếu cái nào cũng không đủ." "Vậy đứa thứ ba nếu có đặt tên gì?" "Nghe," Cú Khoai trả lời không cần nghĩ. "Vì hỏi và đáp đều cần nghe ở giữa." Không có đứa thứ ba. Làng Hạ Mộc những năm đó thay đổi nhỏ nhỏ. Không phải thay đổi theo kiểu triều đình ban hành chính sách mới — loại thay đổi đó đến rồi đi như nước lụt, không để lại gì bền vững. Mà thay đổi theo kiểu người ta học dần: học cách hỏi khi bị đè, học cách đoàn kết khi có vấn đề chung, học cách giữ lại những thứ của chung như cái ao và cái giếng. Không phải tất cả vì Cú Khoai. Nhiều người khác cũng làm những việc nhỏ tốt đẹp theo cách của họ. Nhưng Cú Khoai là người hay được nhắc đến khi người ta kể chuyện, vì anh ta làm những việc đó theo cái cách buồn cười và dễ nhớ. Mùa thu năm đó, có đám học trò từ làng bên sang thăm. Không phải học trò trường chữ — học trò theo nghĩa những đứa trẻ đang lớn muốn tìm người để hỏi. Chúng nghe chuyện Cú Khoai từ nhỏ, từ ông bà kể lại, và muốn gặp người thật. Cú Khoai đang ngồi trên bậc thềm nhà, bổ củi — không phải vì cần thiết mà vì có gỗ thừa và bổ củi giúp người ta suy nghĩ. Thấy đám học trò đến, ông ta đặt rìu xuống, duỗi lưng. "Các cháu tìm ai?" "Tìm bác Cú Khoai ạ." "Tìm tao làm gì?" Đứa lớn nhất trong đám — khoảng mười bốn mười lăm tuổi, mặt còn thơ ngây nhưng mắt sáng — bước ra nói: "Dạ, chúng cháu nghe kể nhiều chuyện về bác. Muốn hỏi bác bí quyết làm thế nào mà cãi được quan mà không bị đánh ạ." Cú Khoai nhìn đứa trẻ, nhìn cả đám, rồi gật đầu vào sân: "Ngồi xuống đây đi. Thềm rộng, ngồi đủ hết." Chúng ngồi xuống thềm đá trước cửa nhà, mấy đứa ngồi cả xuống sân. Cú Khoai cũng ngồi xuống, không lấy thêm ghế — bậc thềm là đủ. "Bác không cãi," anh ta nói, câu đầu tiên ngắn và dứt khoát. "Bác hỏi. Hai thứ đó khác nhau nhiều." "Nhưng hỏi mà cũng như cãi thôi ạ," đứa lớn nhất nói. "Không giống nhau. Người cãi thì nói 'anh sai.' Người hỏi thì nói 'tại sao thế này, tại sao thế kia.' Người cãi thì đặt mình vào thế đối lập với người kia. Người hỏi thì đặt người kia vào thế phải giải thích." Cú Khoai nhìn đứa trẻ. "Trả lời câu hỏi thẳng thắn là nghĩa vụ của người có quyền lực, vì quyền lực đi kèm trách nhiệm giải thích. Người ta không thể từ chối trả lời câu hỏi hợp lý mà không trông xấu." "Nhưng bác cũng bị triệu lên huyện gặp quan Đề Hình đó," một đứa khác nói. "Nghe nói quan đó đánh trước hỏi sau." "Ừ. Và bác về nhà bình thường." Cú Khoai gật đầu. "Vì bác không nói điều gì không đúng sự thật. Câu hỏi không phải là nói dối. Câu hỏi chỉ là câu hỏi. Người ta không thể đánh bác vì hỏi câu đúng — hoặc có thể đánh nhưng phải chịu hậu quả của việc đánh người không có tội." "Bác không sợ à?" Đứa nhỏ nhất — khoảng mười tuổi, ngồi ngoài cùng — hỏi bằng giọng thật thà. "Sợ chứ cháu." Cú Khoai nhìn đứa nhỏ, giọng không che giấu. "Lần nào đi gặp quan lại bác cũng sợ. Bụng cứng lại, tay hơi lạnh. Đó là cảm giác bình thường của người chưa biết chuyện gì sẽ xảy ra." "Vậy sao bác vẫn đi?" "Vì bác sợ thứ khác hơn." Cú Khoai nhìn ra sân, nơi hai đứa con của ông đang chơi với con mèo. "Bác sợ một ngày nào đó nhìn quanh làng thấy người đói, thấy chuyện bất công, mà mình im lặng như không thấy. Sợ cái sự im lặng đó hơn sợ bị đánh. Khi nào sợ cái im lặng nhiều hơn sợ bị đánh, thì người ta có can đảm để hỏi." Đám học trò ngồi im nghe. Đứa lớn nhất sau một lúc hỏi: "Bác nghĩ bác thay đổi được gì không ạ? Trong tất cả những lần bác hỏi và cãi đó?" Cú Khoai nhìn ra xa — nhìn ra cái ao làng đằng kia, nơi mấy đứa nhỏ đang đùa. Nhìn ra con đường đất đã được đắp lại sau mỗi mùa lụt. Nhìn lên hàng tre xanh đầu xóm. "Không nhiều," ông ta nói sau một lúc lâu. "Bác chỉ làm được những thứ nhỏ. Cái ao vẫn còn là của chung. Giếng không bị thu tiền. Năm lụt có thóc để ăn. Vài lần người ta không bị ăn hiếp vì không biết cách phản đối. Những thứ nhỏ, chỉ vậy thôi." "Nhưng mà vẫn có ích ạ," đứa lớn nhất nói. "Ừ. Vẫn có ích." Cú Khoai gật đầu. "Và đó là lý do bác không im lặng. Không phải vì bác nghĩ bác sẽ thay đổi được nhiều. Mà vì làm được một chút vẫn hơn không làm gì. Và không làm gì trong khi có thể làm được gì đó thì... ngủ không yên." Đứa lớn nhất nhìn ông ta, rồi nhìn xuống tay mình, rồi nhìn lại: "Bác không lo mình làm không đủ không ạ?" "Lo chứ." Cú Khoai mỉm cười. "Nhưng lo mà không làm gì thêm thì lo cũng vô ích. Tốt hơn là vừa lo vừa làm." Đám học trò ngồi thêm một lúc, hỏi thêm vài câu, rồi cúi đầu cảm ơn và đứng dậy về. Cú Khoai nhìn theo cho đến khi bóng chúng khuất sau khúc quanh đường làng. Bà Lan từ trong nhà bước ra, mang theo hai cái bát nước chè, đặt một cái cạnh tay chồng, ngồi xuống bên cạnh trên bậc thềm. "Ông lại triết lý với tụi nhỏ à?" "Tôi nói thật thôi. Không phải triết lý." "Ông hay nói thật theo cái cách người ta cười mà nghĩ mãi." "Đó là cách tốt nhất bà ơi." Cú Khoai cầm bát nước chè lên, uống một ngụm. "Người ta cười thì không tức. Mà không tức thì nghe. Mà nghe thì có khi nhớ. Mà nhớ thì có khi một hôm nào đó sống theo." Bà Lan nhìn chồng. "Ông vẫn thế từ hồi trẻ đến giờ. Cái miệng đó không thay đổi gì cả." "Bà muốn nó thay đổi không?" Bà Lan uống nước chè, nhìn ra sân nơi hai đứa con đang đùa — thằng Hỏi đang hỏi con mèo điều gì đó, con Đáp đang trả lời thay con mèo. Bà cười một mình. "Không muốn," bà nói cuối cùng. "Cái miệng đó làm bà phải nghĩ nhiều lắm đấy. Nhưng không muốn đổi." "Vậy thì cảm ơn bà." "Cảm ơn gì?" "Cảm ơn vì không đổi cái miệng tôi." Bà Lan lắc đầu: "Ông cảm ơn theo kiểu kỳ lạ nhất tôi từng nghe." "Tôi cảm ơn thật mà." Hai người ngồi trên bậc thềm, bát nước chè trên tay, nhìn ra sân chiều. Nắng đổ dài từ hướng Tây, làm cái bóng của hàng tre in xuống sân dài và nghiêng. Thằng Hỏi đang đặt câu hỏi về điều gì đó, con Đáp đang cố trả lời, con mèo nằm im không quan tâm đến cả hai. Cú Khoai nhìn hai đứa con, nhìn bà vợ, nhìn ra mảnh sân đất của ngôi nhà không to không nhỏ trong làng Hạ Mộc ven sông, nơi đất thấp trũng và năm nào cũng lụt. Ông ta nghĩ: mình không thay đổi được triều đình. Không làm cho quan lại bớt tham. Không giải quyết được nghèo đói hay bất công tận gốc rễ. Những thứ đó to hơn một người. Nhưng cái ao vẫn còn đó. Cái giếng vẫn miễn phí. Dân làng đã học cách hỏi khi bị đè. Và mấy đứa nhỏ vừa ngồi thềm nhà mình hỏi câu hỏi thật — đó là điều không phải tự nhiên có, không phải ai cũng làm được, và nếu một ngày nào đó chúng lớn lên và tiếp tục hỏi, thì cái gì đó sẽ thay đổi theo thời gian. Làm được một chút vẫn hơn không làm gì. Cú Khoai uống hết bát nước chè, đặt xuống thềm, đứng lên đi vào nhà. "Bà ơi, tối nay có khoai không?" "Có. Hỏi gì lạ vậy. Nhà mình lúc nào cũng có khoai." "Ừ đúng rồi." Ông ta cười, bước vào trong. "Tôi quên mất. Nhà mình lúc nào cũng có khoai." — Hết —