Có một vụ kiện mà Lanh không được mời tham gia nhưng lại đi — vì khi nghe về vụ kiện đó, cô không thể không đi.
Vụ kiện do bà Lê Thị Hồng — người đàn bà bốn mươi tuổi, vợ của ông phó lý làng Thủy Nguyên — khởi xướng. Bà Hồng kiện người thợ rèn làng bên về tội: bán cho bà một cái gương bằng đồng với giá cao, nhưng gương đó phản chiếu hình người không đúng.
Người thợ rèn phản bác: gương hoàn toàn bình thường, không có lỗi kỹ thuật.
Bà Hồng nói: gương phản chiếu hình bà trông già hơn và xấu hơn thực tế.
Vụ kiện đến phủ đường là vì người thợ rèn không chịu hoàn tiền, bà Hồng kiên trì kiện.
Đinh Bảo Trung ngồi nhìn tờ đơn kiện, nhìn cái gương được trình ra như bằng chứng, rồi nhìn người trong phòng.
Đây là vụ kiện mà không cách nào xử thẳng được: nói bà Hồng sai thì bà tức; nói người thợ rèn sai thì không có lý.
Anh ta chưa kịp nghĩ ra cách tiếp cận thì Lanh — đang ngồi chờ ở phòng ngoài vì có việc khác cần trình bày — được người hầu dẫn vào vì "tri phủ cần tư vấn".
Lanh nghe tóm tắt vụ kiện, nhìn cái gương, nhìn bà Hồng, rồi hỏi: "Thưa bà, bà mua cái gương này để làm gì ạ?"
Bà Hồng ngạc nhiên với câu hỏi: "Để soi mặt."
"Và khi soi, bà thấy mình trông thế nào?"
"Trông... già và xấu hơn thực tế."
Lanh nhìn cái gương, rồi nhìn lại bà Hồng: "Thưa bà, bà biết mình trông thế nào ở ngoài gương không?"
"Thì... tôi biết mình trông thế nào chứ."
"Bà biết từ gương khác? Hay từ nhận xét của người khác?"
Bà Hồng dừng lại: "Từ... từ gương khác và người xung quanh."
"Vậy thì gương của người thợ rèn có thể không sai — mà là gương cũ của bà phản chiếu không trung thực." Lanh nói bình thản. "Gương đồng cũ thường bị oxy hóa, phản chiếu màu sắc khác đi. Bà đã dùng gương cũ bao lâu?"
"Mười năm."
"Mười năm nhìn gương cũ phản chiếu không chính xác — bà quen với hình ảnh đó và nghĩ đó là thực tế." Lanh tiếp tục. "Khi nhìn gương mới phản chiếu đúng hơn, bà thấy khác và nghĩ gương mới sai."
Im lặng dài trong phòng xử.
Bà Hồng nhìn cái gương cũ mang theo làm bằng chứng — gương bị xỉn màu, phản chiếu vàng nhạt — rồi nhìn cái gương mới của người thợ rèn.
"Vậy là... tôi kiện oan người thợ rèn?" Bà nói, giọng có phần choáng.
"Không phải oan theo nghĩa cố ý." Lanh nói nhẹ nhàng. "Bà nghĩ gương sai là có lý do — vì hình ảnh khác với những gì bà quen thấy. Nhưng lý do đó không phải gương mới sai mà là gương cũ không đúng."
Bà Hồng im lặng một lúc dài.
Rồi bà nhìn sang người thợ rèn — người đã ngồi nghe với vẻ vừa nhẹ nhõm vừa không biết phải làm gì — và nói: "Tôi... tôi xin lỗi ông. Tôi kiện sai."
Người thợ rèn gật đầu, trông như người chưa bao giờ nghe khách hàng xin lỗi mình nên không biết phản ứng thế nào.
Đinh Bảo Trung nhìn Lanh. Lanh nhìn lại anh ta, vẻ mặt bình thản không có gì đặc biệt.
"Vụ kiện rút lại." Anh ta nói. Rồi thêm: "Và tôi đề nghị bà Hồng nên thay cái gương đồng cũ. Nhìn sự thật không phải lúc nào cũng dễ chịu nhưng cần thiết hơn nhìn hình ảnh mình quen thấy."
✦ ✦ ✦
Ra khỏi phòng xử, bà Hồng bắt chuyện với Lanh ở hành lang.
"Cô tên gì?" Bà hỏi.
"Ngô Thị Lanh, làng Minh Đức."
"Cô biết nhiều về gương?"
"Dạ, cha con làm nghề đồng." Lanh giải thích. "Con hay phụ cha từ nhỏ, biết chút ít."
Bà Hồng gật đầu. Nhìn Lanh một lúc. Rồi nói điều bất ngờ: "Cô vừa nói câu cuối — nhìn sự thật không phải lúc nào cũng dễ chịu nhưng cần thiết hơn nhìn hình ảnh mình quen thấy. Đó không phải là về cái gương đồng đâu cô ơi."
Lanh nhìn bà Hồng.
"Tôi biết cô đang nói về tôi." Bà nói. "Không phải về cái gương. Về việc tôi tưởng mình biết mình là ai nhưng thật ra chỉ biết hình ảnh mình quen nhìn."
Lanh im lặng một lúc.
"Bà hiểu sâu đó." Cô nói cuối cùng.
"Tôi hay kiện." Bà Hồng nói, giọng tự nhận. "Mười bảy vụ kiện, thắng chín thua tám. Nhưng tôi chưa bao giờ kiện oan và nhận ra mình kiện oan ngay tại tòa." Bà nhìn Lanh. "Cảm ơn cô."
Lanh cúi đầu: "Con chỉ nói những gì con thấy thôi ạ."
"Người thấy và dám nói là người giỏi." Bà Hồng gật đầu. "Tôi sẽ nhớ tên cô."
✦ ✦ ✦
Tối hôm đó, Đinh Bảo Trung viết thư cho Lanh:
Vụ gương hôm nay — cô giải quyết tốt. Nhưng tôi tò mò: cô có khi nào áp dụng câu về gương đó cho chính mình không? Nhìn hình ảnh mình quen thấy thay vì sự thật?
Lanh đọc thư, ngồi nhìn câu hỏi đó một lúc lâu.
Rồi cô viết lại: *Có. Nhưng con chưa biết mình quen thấy hình ảnh nào sai. Đó là vấn đề của gương cũ — mình không biết nó sai cho đến khi thấy gương mới.*
Đinh Bảo Trung đọc thư trả lời, nhìn câu đó một lúc.
Rồi anh ta viết: *Thì phải có người đưa cho mình cái gương mới.*
Lanh đọc câu đó, đặt thư xuống.
Ngồi im một lúc rất lâu.
Rồi cô không viết thư trả lời hôm đó. Nhưng sáng hôm sau cô ra chợ mua một cái gương đồng mới — loại gương đánh bóng kỹ, phản chiếu rõ hơn cái gương nhà cô đang dùng từ nhiều năm nay.
Cô nhìn vào gương mới, thấy mặt mình — không khác nhiều với cái cô đã biết, nhưng rõ hơn, thật hơn.
Rồi cô mỉm cười với chính mình trong gương.
Điều đó không phải lúc nào cũng dễ làm.
Nhưng hôm đó thì dễ.
