Tri phủ Đinh Bảo Trung nhậm chức tại phủ Thanh Hóa vào năm anh ta hai mươi tám tuổi — sau khi đỗ thi Hội thứ năm và thi Đình thứ tám, được bổ về cai quản một vùng gồm năm huyện.
Đây là điều khiến anh ta tự hào — không phải vì chức vụ, mà vì anh ta đã trở thành người cai trị đúng nghĩa, có quyền ra quyết định thật sự.
Điều anh ta không ngờ là người đầu tiên đến thách thức quyết định của anh ta lại là một cô gái hai mươi lăm tuổi từ làng Minh Đức.
Ngô Thị Lanh — cô gái mà Trung đã gặp mười năm trước ở chợ phiên, người đã nói thẳng rằng anh tính nhẩm chậm hơn con gái làng quê — bây giờ đã lớn thành người đàn bà sắc sảo hơn, miệng nhanh hơn, và lý luận chặt hơn.
Họ tái ngộ trong một vụ kiện.
Chuyện thế này: người anh họ của Lanh — ông Ngô Văn Thành — bị người hàng xóm kiện ra phủ về tội chiếm đất. Người hàng xóm có giấy tờ đất — tờ giấy trông hợp lệ, có dấu của làng, có chữ ký của lý trưởng cũ. Ông Thành không có giấy tờ gì — chỉ có lời khai rằng mảnh đất đó gia đình ông canh tác từ đời ông cố.
Tri phủ Đinh Bảo Trung xem xét vụ kiện, thấy một bên có giấy tờ một bên không, định phán quyết theo giấy tờ.
Rồi Lanh bước vào phiên xử.
Cô không phải nguyên đơn hay bị đơn — cô chỉ là người nhà. Nhưng cô xin được nói một câu trước khi tri phủ phán quyết.
Tri phủ Đinh Bảo Trung nhìn người xin nói — cô gái đứng thẳng, mắt nhìn thẳng vào anh ta không né tránh — và nhận ra người quen từ mười năm trước.
"Được." Anh ta gật đầu. "Nói đi."
"Dạ, thưa quan tri phủ." Lanh cúi đầu lễ phép theo đúng nghi thức, rồi ngẩng lên. "Giấy tờ mà người nguyên đơn trình ra — tờ giấy đó dùng loại mực nào và viết vào năm nào?"
Tri phủ Đinh Bảo Trung nhìn tờ giấy. Đây là câu hỏi anh ta chưa đặt ra.
"Mực thường." Anh ta nói.
"Dạ, thưa quan, mực thường thì sau mười năm sẽ nhạt màu. Tờ giấy này mực vẫn đậm. Vậy tờ giấy này không phải mười năm tuổi — hoặc là mới viết gần đây, hoặc là dùng loại mực đặc biệt." Lanh nói bình thản. "Quan có thể hỏi người viết tờ giấy này là ai và viết khi nào không ạ?"
Im lặng trong phủ đường.
Đinh Bảo Trung nhìn tờ giấy, rồi nhìn Lanh. Anh ta nhận ra mình suýt ra phán quyết dựa trên bằng chứng chưa được kiểm tra.
"Phiên xử hoãn lại." Anh ta nói. "Cho điều tra thêm về tờ giấy này."
✦ ✦ ✦
Kết quả điều tra: tờ giấy đó được viết ba tháng trước, dùng mực mới, và người viết là con trai của người hàng xóm — không phải lý trưởng cũ như trên giấy ghi. Dấu của làng là dấu giả mạo.
Phiên xử kế tiếp: người hàng xóm bị phạt về tội làm giả giấy tờ. Ông Ngô Văn Thành giữ được mảnh đất.
Sau phiên xử, tri phủ Đinh Bảo Trung cho gọi Lanh vào.
"Ngô Thị Lanh." Anh ta nhìn cô.
"Dạ, thưa quan."
"Mười năm trước cô nói tôi tính nhẩm chậm hơn con gái làng quê." Anh ta nói, giọng không tức giận, chỉ là nhắc lại.
"Dạ, con xin lỗi nếu câu đó không phải chỗ." Lanh cúi đầu.
"Không cần xin lỗi." Đinh Bảo Trung nhìn cô. "Câu đó đúng — hồi đó tôi học nhiều mà không để ý thực tế. Tôi về nhà ngày hôm đó và học lại cách tính nhẩm." Anh ta dừng lại. "Hôm nay cô nhắc tôi điều tôi suýt bỏ qua. Tôi cảm ơn cô."
Lanh ngẩng đầu nhìn tri phủ — người đàn ông hai mươi tám tuổi, đang ngồi sau bàn quan lớn, vừa nói cảm ơn một cô gái làng quê vì đã chỉ ra lỗi của anh ta.
Đây là điều không phổ biến ở quan lại.
"Quan không cần cảm ơn con." Lanh nói thật. "Con làm vì muốn giúp anh họ con, không phải vì muốn chỉ ra lỗi của quan."
"Tôi biết." Đinh Bảo Trung gật đầu. "Đó là lý do tôi cảm ơn — người làm đúng vì muốn làm đúng, không phải để được khen, thì đáng được cảm ơn hơn."
Lanh nhìn tri phủ một lúc.
"Quan từng học với thầy nào ạ?" Cô hỏi — câu hỏi bất ngờ.
Đinh Bảo Trung hơi ngạc nhiên: "Tại sao cô hỏi?"
"Vì không nhiều quan nói câu vừa rồi." Lanh nói thẳng. "Con tò mò quan học điều đó từ đâu."
Đinh Bảo Trung nhìn cô, rồi cười — không phải cười xã giao, mà cười thật, cái cười của người bị hỏi câu không ngờ nhưng câu đó hay.
"Tôi học từ nhiều người." Anh ta nói. "Và từ một cô gái ở chợ phiên mười năm trước đã dạy tôi rằng đôi khi người nói thẳng nhất là người giúp ích nhất."
Lanh im lặng một lúc.
Rồi cô cúi đầu: "Dạ, con xin phép lui."
"Được." Đinh Bảo Trung gật đầu. Rồi, khi cô sắp bước ra: "Ngô Thị Lanh."
"Dạ?"
"Nếu cô thấy phủ đường có gì chưa đúng, cô cứ nói. Không phải lần này thôi."
Lanh nhìn lại anh ta một lúc.
"Dạ." Cô nói, rồi bước ra.
✦ ✦ ✦
Về đến nhà, Lanh kể chuyện cho mẹ nghe. Bà Cẩn nghe xong, hỏi: "Tri phủ đó người thế nào?"
"Người lạ." Lanh nói, suy nghĩ.
"Lạ xấu hay lạ tốt?"
"Lạ tốt." Cô trả lời sau một lúc. "Biết nói cảm ơn khi được chỉ ra lỗi. Không nhiều người làm được vậy."
Bà Cẩn nhìn con gái — đứa con gái hai mươi lăm tuổi mà bao nhiêu người muốn hỏi cưới nhưng chưa ai qua được cái ải "nói chuyện với Lanh mười phút": "Con thấy người đó thế nào?"
"Mẹ hỏi theo nghĩa gì?" Lanh nhìn mẹ.
"Theo nghĩa mẹ muốn hỏi."
Lanh im lặng một lúc. Rồi: "Con chưa biết. Con mới gặp lại lần đầu sau mười năm."
Bà Cẩn gật đầu, không hỏi thêm.
Nhưng tối hôm đó, bà nhìn con gái ngồi ở hiên nhà nhìn trăng — và nhận ra đây là lần đầu tiên sau nhiều năm, Lanh ngồi im lặng không hỏi câu gì.
Đó là dấu hiệu bà Cẩn biết ý nghĩa là gì.
