Tháng trước khi Khéo lên kinh thành dự thi Hội, có nhiều chuyện xảy ra cùng lúc.
Thứ nhất: thằng Thật bảy tuổi phải quyết định đi hay ở.
Khéo và Thảo ngồi bàn về chuyện này mấy tối liền. Kinh thành xa, đường dài, thi Hội không biết kết quả thế nào. Nếu Khéo đỗ thì có thể ở lại kinh thành lâu. Nếu không đỗ thì... không biết.
Cuối cùng họ quyết định: thằng Thật và Thảo ở lại huyện lỵ Thái Hòa trước. Khéo lên kinh một mình, thi xong rồi tính.
Thằng Thật nghe quyết định này thì không khóc — nó bảy tuổi và đã học cách không khóc vì chuyện không đáng khóc. Nhưng tối hôm đó nó hỏi cha: "Cha đi bao lâu?"
"Không biết. Vài tháng ít nhất."
"Cha có nhớ con không?"
"Có."
"Con cũng nhớ cha." Thằng bé gật đầu, vẻ như vừa đưa ra một cam kết quan trọng. "Cha đi xong thì về nhanh nhé."
"Cha cố."
"Hứa đi."
Khéo nhìn con: "Hứa về nhanh nhất có thể."
✦ ✦ ✦
Thứ hai: quan huyện Trịnh Văn Cao gọi Khéo lên gặp.
Đây là điều bất ngờ — từ chuyện kiến nghị lệnh thu phí đến nay, quan huyện không gặp Khéo riêng lần nào.
"Ngươi sắp lên kinh thi Hội." Quan huyện nói.
"Dạ, bẩm quan lớn."
"Ta có người quen ở kinh thành — một vị quan đang làm ở Lại Bộ." Quan huyện nhìn Khéo. "Nếu ngươi cần, ta có thể giới thiệu."
Khéo nhìn quan huyện, hơi ngạc nhiên. Rồi anh nói: "Dạ, cảm ơn quan lớn. Nhưng con đã có thư giới thiệu của thầy Vũ Ngọc Tiên rồi ạ."
Quan huyện gật đầu: "Vậy thì tốt." Ông dừng lại. "Ta còn muốn nói điều này: ngươi là người hiếm. Không phải vì ngươi thông minh — người thông minh không thiếu. Mà vì ngươi thông minh và vẫn giữ được cách nhìn của người bình thường. Đó là điều dễ mất khi đến kinh thành."
Khéo im lặng, nghe.
"Kinh thành có nhiều người giỏi. Nhưng cũng có nhiều thứ làm người ta quên mình từ đâu đến." Quan huyện nhìn thẳng vào Khéo. "Ngươi không được quên."
"Dạ, con nhớ ạ."
"Không chỉ nhớ. Phải giữ." Quan huyện nói. "Nhớ và giữ là hai việc khác nhau."
✦ ✦ ✦
Thứ ba: đêm trước ngày Khéo lên đường, Thảo không ngủ.
Khéo biết vì anh cũng không ngủ. Cả hai nằm im trong bóng tối, nghe thằng Thật thở đều trong giấc ngủ ngon lành của trẻ con.
"Em không nói gì à?" Khéo hỏi khẽ.
"Em đang suy nghĩ." Thảo nói.
"Suy nghĩ gì?"
"Suy nghĩ xem có điều gì cần nói không."
"Có không?"
Thảo im lặng một lúc. "Có."
"Nói đi."
"Anh lên kinh thành, gặp nhiều người giỏi hơn anh." Thảo nói. "Điều đó tốt. Nhưng em sợ rằng khi gặp nhiều người giỏi, anh sẽ cố gắng trở thành như họ thay vì tiếp tục là mình."
Khéo im lặng nghe.
"Anh từ làng Bình An lên, học muộn, không có nền tảng như người kinh thành." Cô tiếp tục. "Điều đó làm anh khác với họ. Và cái khác đó — cách anh nhìn người, cách anh giải quyết chuyện — đó là điều làm anh là anh."
"Em lo anh sẽ mất điều đó?"
"Em lo anh nghĩ mình cần giống họ mới đủ giỏi."
Khéo nằm im một lúc dài, nhìn lên trần nhà tối.
"Em nói đúng." Anh thừa nhận. "Anh hay có cảm giác đó — khi gặp người học nhiều hơn, anh hay cảm thấy mình thiếu."
"Anh thiếu một số thứ." Thảo nói thẳng. "Nhưng anh có những thứ họ thiếu. Hai cái đó bổ sung cho nhau, không phải cái này hơn cái kia."
"Em nói theo kiểu của thầy Vũ Ngọc Tiên."
"Em nói theo kiểu em thấy thật." Cô quay sang nhìn anh trong bóng tối. "Anh Khéo ơi."
"Ừ."
"Em sẽ ở đây chờ anh. Nhưng em muốn anh biết rằng em chờ anh — không phải chờ người anh trở thành khi ở kinh thành."
Khéo nhìn vợ trong bóng tối.
"Em nói như thể anh sẽ trở thành người khác."
"Em nói như thể em muốn chắc chắn anh không." Thảo nhìn chồng. "Hai cái đó khác nhau."
Khéo im lặng một lúc. Rồi anh nói: "Anh hiểu em muốn nói gì."
"Anh hiểu thật không?"
"Thật." Anh gật đầu. "Em muốn nói: dù anh đi đâu, làm gì, thành hay bại — anh vẫn là anh. Và em muốn chắc chắn anh nhớ điều đó trước khi đi."
"Đúng vậy."
Khéo nhìn vợ, rồi nhìn sang thằng Thật đang ngủ.
"Anh sẽ nhớ." Anh nói.
"Không chỉ nhớ. Phải giữ." Thảo dùng đúng câu mà quan huyện Trịnh Văn Cao nói với Khéo hôm trước — dù cô không biết điều đó.
Khéo nhìn vợ, hơi ngạc nhiên.
"Em nghe được câu đó ở đâu?"
"Câu gì?"
"Nhớ và giữ là hai việc khác nhau."
"Em tự nghĩ ra." Thảo nhìn anh. "Sao vậy?"
"Không có gì." Khéo lắc đầu. "Chỉ là... thú vị."
Thảo nhìn chồng một lúc, rồi quay mặt đi: "Thôi ngủ đi. Mai anh đi sớm."
Khéo nằm xuống, nhắm mắt.
Trong bóng tối, anh nghĩ: có những người trong cuộc đời anh — thầy đồ Nghiêm, quan huyện Hoàng Văn Lộc, thầy Vũ Ngọc Tiên, quan huyện Trịnh Văn Cao — đã dạy anh những điều quan trọng. Nhưng người dạy anh nhiều nhất, theo cách không giảng mà sống, là người đang nằm bên cạnh anh.
✦ ✦ ✦
Sáng hôm sau, Khéo lên đường một mình.
Thảo và thằng Thật tiễn anh đến cuối phố. Thằng Thật không khóc — nhưng nắm tay cha rất chặt đến tận khi phải thả ra.
"Cha." Nó gọi khi Khéo đã bước đi.
Khéo quay lại.
"Cha nhớ ông bà nội nhé."
"Nhớ."
"Và nhớ con nữa."
"Luôn luôn."
Thằng bé gật đầu, buông tay. Khéo quay lại, tiếp tục đi.
Phía sau, Thảo đứng nhìn theo. Thằng Thật đứng cạnh mẹ, nhìn theo cha.
Rồi thằng bé nói với mẹ, giọng bình thản như nhận xét về thời tiết: "Cha sẽ đỗ thôi mẹ."
Thảo nhìn con: "Con biết vậy à?"
"Cha hay khéo mà." Thằng bé nói. "Thi cử cũng không qua được cha đâu."
Thảo nhìn con, rồi cười — cái cười của người mẹ nhìn đứa con đang hiểu đời theo cách riêng của nó.
"Mẹ cũng nghĩ vậy." Cô nói.
Rồi hai mẹ con quay về — Thảo về bán bánh buổi sáng, thằng Thật về học với ông Lý Râu — và cuộc sống ở huyện lỵ Thái Hòa tiếp tục như thường ngày, chỉ thiếu đi một người.
