Khương Tuế Ninh tỉnh dậy vì lạnh.
Không phải cái lạnh của điều hòa văn phòng, cũng không phải cái lạnh buốt của kim loại méo mó ép vào ngực mà cô còn nhớ rất rõ trong khoảnh khắc cuối cùng trên cao tốc. Đây là một thứ lạnh khác, quen thuộc đến mức khiến cô muốn khóc: hơi lạnh từ khung cửa sổ gỗ không khít, len qua lớp giấy báo dán chặn ở mép kính, rồi đọng lại trên chóp mũi như một ngón tay ai đó vừa nhúng vào nước đá.
Cô mở mắt. Trần nhà vôi trắng đã ngả vàng, ở góc có một vệt ố hình con cá do mùa hè năm nào đó mái dột. Trên tường treo tấm lịch bloc dày cộp của Nhà máy Máy kéo Hồng Kỳ, trang trên cùng in hai chữ đỏ to tướng: 10 tháng 1. Bên dưới, dòng chữ nhỏ hơn: Năm 1998. Thứ Bảy. Ngày 12 tháng Chạp năm Đinh Sửu.
Tuế Ninh nằm im rất lâu.
Cô nghe tiếng muôi gõ vào thành nồi nhôm ở gian ngoài. Nghe tiếng radio rè rè phát bản tin sáng của Đài Nhân dân thành phố Bắc Hàn: "…nhiệt độ thấp nhất hôm nay âm hai mươi sáu độ, có tuyết vừa, đề nghị các hộ gia đình chú ý phòng chống ngộ độc khí than…" Nghe tiếng ho khan của một đứa trẻ, rồi giọng đàn ông trầm khàn, nói rất khẽ như sợ đánh thức ai: "An An, quàng khăn vào, đừng để gió lùa cổ."
Đó là giọng cha cô.
Khương Hữu Điền, thợ nguội bậc bảy phân xưởng cơ khí số 2. Người đàn ông mà hai mươi tám năm sau, cô vẫn không dám nhìn lâu vào tấm ảnh thờ, vì trong ảnh ông cười rất hiền mà cô thì chẳng còn cơ hội nói với ông một câu tử tế.
Tuế Ninh từ từ giơ tay lên trước mặt. Bàn tay nhỏ, ngón tay thon, móng cắt ngắn, đầu ngón trỏ có vết chai mỏng vì cầm bút. Không có nếp nhăn ở khớp. Không có vết sẹo trên mu bàn tay trái do năm 2011 cô bị cửa container kẹp phải. Không có chiếc nhẫn bạc cô tự mua tặng mình năm bốn mươi tuổi.
Bàn tay của một cô gái mười bảy tuổi.
* * *
"Ninh Ninh, dậy chưa con? Cháo kê sắp nguội rồi đấy."
Mẹ cô vén tấm rèm vải hoa ngăn giữa giường cô và gian ngoài. Lưu Ngọc Phân năm nay bốn mươi hai tuổi, tóc buộc gọn sau gáy bằng một sợi chun đen, mặc áo len cổ lọ màu mận chín do chính tay bà đan. Mặt bà còn tròn, má còn hồng, chưa có cái màu xám xịt của những năm tháng bệnh phổi hành hạ. Tuế Ninh nhìn bà chằm chằm đến mức bà phải đưa tay sờ lên má mình.
"Mặt mẹ dính gì à?"
"Không ạ." Giọng cô khàn đi. "Con… con mơ thấy mẹ."
"Mơ thấy mẹ thì có gì mà mắt đỏ hoe thế kia." Mẹ cô cười, cúi xuống kéo chăn lên vai cô một cái rồi mới quay đi. "Mau lên, cha con sắp đi làm rồi. Hôm nay thứ Bảy, phân xưởng tăng ca."
Tăng ca. Tuế Ninh nhắm mắt lại.
Cô nhớ rõ năm 1998. Nhớ như nhớ một vết thương chưa bao giờ lành hẳn. Năm ấy, nhà máy Máy kéo Hồng Kỳ – nơi có bốn nghìn công nhân, có trường học, bệnh viện, nhà tắm công cộng, có cả đội bóng rổ từng vô địch toàn tỉnh – bắt đầu đợt "tối ưu hóa cơ cấu nhân sự" thứ ba. Người ta không nói "sa thải". Người ta nói "hạ cương", nói "tạm thời rời vị trí", nói "nhà nước gánh vác khó khăn cùng các đồng chí". Ngày 15 tháng 1, danh sách được dán ở bảng tin cổng chính. Tên cha cô nằm ở trang thứ hai, dòng thứ mười bảy.
Kiếp trước, cô không biết điều đó. Cả nhà không ai biết.
Cha cô vẫn sáng sáng mang cặp lồng cơm ra khỏi nhà lúc sáu giờ bốn mươi, tối tối về lúc sáu giờ rưỡi, áo dính mùi dầu máy và mùi thuốc lá cuộn Đại Tiền Môn. Ông vẫn đưa tiền lương cho mẹ vào ngày mùng năm hằng tháng, chỉ có điều tháng Hai ít hơn một chút, ông bảo "nhà máy khó khăn, trừ quỹ". Rồi đầu tháng Ba ông nói được điều đi hỗ trợ một nhà máy chi nhánh ở huyện, mười ngày mới về một lần.
Rạng sáng ngày 12 tháng 3 năm 1998, mỏ than tư nhân không giấy phép ở Hắc Thạch Câu, cách thành phố sáu mươi ba cây số về phía tây bắc, sập lò. Mười một người chết. Khương Hữu Điền là người thứ chín được đưa lên.
Tuế Ninh nhớ cảnh mẹ ngồi bệt dưới nền xi măng của nhà xác bệnh viện huyện, ôm chiếc cặp lồng nhôm móp méo, vừa khóc vừa lẩm bẩm "ông ấy bảo đi hỗ trợ cơ mà, ông ấy bảo đi hỗ trợ cơ mà". Cô nhớ mình đứng sau lưng mẹ, mười bảy tuổi, không khóc được, chỉ thấy cả người rỗng tuếch như một cái thùng sắt bị gõ vào.
Sau đó là những năm tháng cô không muốn nhớ. Cô bỏ học, đi đứng quầy thu ngân ở chợ đầu mối, rồi theo người làng lên Đại Liên làm công nhân bốc xếp ở cảng. Cô học kế toán hàm thụ ban đêm, từng bước leo lên thành kế toán trưởng một công ty logistics có ba trăm xe tải. Mẹ cô mất năm 2009 vì xơ phổi, thứ bệnh mà bác sĩ nói là do nhiều năm làm công nhân dệt hít bụi bông, cộng với nhiều năm làm thuê ở xưởng đóng gói không có khẩu trang. Em trai cô, Khương Tuế An, học hết cấp hai thì đi làm thợ hàn ở Thiên Tân, ít khi gọi điện về.
Và đêm ngày 10 tháng 11 năm 2026, trên đoạn cao tốc Thẩm Dương – Đại Liên phủ đầy tuyết, chiếc xe khách cô ngồi trượt bánh, lao qua dải phân cách.
Cô đang trên đường về quê, để đến ngày giỗ thứ hai mươi tám của cha.
* * *
Bữa sáng là cháo kê vàng sánh, một đĩa dưa cải muối thái chỉ trộn dầu ớt, bốn cái bánh bao bột ngô và một quả trứng luộc duy nhất đặt trong bát của Tuế An.
Tuế Ninh ngồi xuống ghế đẩu, hai tay ôm lấy bát cháo cho ấm. Căn phòng 304 dãy nhà tập thể số 7 chỉ rộng hai mươi sáu mét vuông: một gian ngoài vừa là phòng khách vừa là phòng ăn vừa là chỗ ngủ của cha mẹ, một góc ngăn rèm làm giường cô, một chiếc giường tầng nhỏ kê sát cửa sổ cho em trai. Bếp chung ở cuối hành lang. Nhà vệ sinh chung ở đầu cầu thang. Thứ đáng giá nhất trong nhà là chiếc tivi đen trắng mười bốn inch hiệu Phi Dược và chiếc máy khâu đạp chân Con Ong của mẹ.
Cha cô ngồi đối diện, ăn nhanh và lặng lẽ như mọi khi. Ông là người đàn ông thấp đậm, vai rộng, gương mặt vuông bị gió Đông Bắc thổi thành màu đồng hun. Ngón út bàn tay phải của ông thiếu nửa đốt – một tai nạn máy dập năm 1985 – nên lúc cầm đũa ông có thói quen hơi chìa ngón ấy ra ngoài. Tuế Ninh đã quên mất chi tiết đó. Giờ nhìn thấy, cổ họng cô thắt lại.
"Cha."
"Ừ?" Ông không ngẩng lên.
"Hôm nay cha… tăng ca đến mấy giờ?"
Đũa của ông khựng lại một nhịp rất ngắn, ngắn đến mức nếu không phải đã sống thêm hai mươi tám năm, đã ngồi đối diện hàng trăm khách hàng, đối tác, thanh tra thuế, cô sẽ không nhận ra.
"Như mọi khi. Sao thế?"
"Không có gì." Cô cúi xuống húp một ngụm cháo. Nóng, ngọt, thơm mùi kê rang. "Con muốn biết để còn chờ cha về ăn cơm."
Mẹ cô bật cười. "Con bé này hôm nay lạ thật. Ngày thường cha về muộn, nó ăn trước rồi chui vào học bài, có bao giờ chờ đâu."
Tuế An mười tuổi, đang chăm chú bóc quả trứng sao cho vỏ không vỡ vụn, chen vào: "Chị con chắc lại muốn xin tiền mua sách tham khảo."
"Ăn đi." Cha cô gõ nhẹ đũa vào thành bát em trai, rồi đứng dậy, cầm chiếc cặp lồng nhôm hai ngăn mẹ đã chuẩn bị sẵn trên nóc tủ. Ông khoác chiếc áo bông xanh công nhân, đội mũ lông chó có hai tai buông, quấn khăn quàng xám. Đến cửa, ông dừng lại một chút, như muốn nói gì đó, rồi lại thôi.
"Đi đây."
Cánh cửa khép lại. Tiếng ủng da giẫm xuống cầu thang bê tông xa dần.
Tuế Ninh nhìn bàn tay mình đang run trên mép bát.
Năm ngày. Còn năm ngày nữa danh sách mới được dán lên. Nhưng cái khựng lại vừa rồi… Kiếp trước, liệu cha đã biết trước? Ai đó trong phân xưởng đã báo cho ông? Hay ông đã tự đoán ra khi thấy những cỗ máy cũ lần lượt bị niêm phong, những tổ sản xuất lần lượt bị sáp nhập?
Cô không biết. Kiếp trước, cô chưa bao giờ hỏi.
* * *
Chín giờ sáng, tuyết ngừng rơi.
Tuế Ninh mặc chiếc áo bông đỏ cũ của mẹ sửa lại, quấn khăn len, xách xô than tổ ong xuống sân. Dãy nhà số 7 là một khối bê tông bốn tầng xám xịt xây năm 1974, mỗi tầng mười hai hộ, hành lang chung chạy dọc mặt trước. Trước sân là bãi đất trống, mùa hè lũ trẻ đá bóng, mùa đông người ta xếp than, chất cải thảo, và bây giờ là những đụn tuyết cao đến đầu gối.
Ở góc sân, một chàng trai cao gầy đang xúc tuyết dọn lối đi. Anh mặc chiếc áo khoác quân đội cũ đã bạc màu, đội mũ len đen kéo sụp tới lông mày, mỗi xẻng hất lên đều đặn như máy. Bên cạnh anh, trên bậc thềm, bà Quách phòng 301 đang ôm khư khư một cái radio bán dẫn bọc da nâu.
"Tiểu Nghiêm à, cái đài này lúc kêu lúc không, bà nghe Kinh kịch cứ đứt đoạn, tức chết đi được."
"Bà để đấy, chiều cháu xem cho." Giọng chàng trai trầm, ngắn gọn.
"Cháu lấy bao nhiêu tiền?"
"Không lấy."
"Thế sao được! Bà không có tiền thì bà gửi cháu cân bột mì…"
Chàng trai không trả lời, chỉ tiếp tục xúc tuyết. Lúc anh nghiêng đầu, Tuế Ninh thấy vết sẹo nhỏ bằng hạt gạo ở cằm trái, và cổ tay lộ ra khỏi ống áo có đeo một chiếc đồng hồ Mai Hoa mặt tròn đã trầy xước.
Nghiêm Tri Hành.
Mười chín tuổi. Phòng 108 tầng một. Con trai kỹ sư Nghiêm Thủ Chính của kho thiết bị, người bị bắt tháng 9 năm 1996 vì "chiếm đoạt tài sản nhà nước". Từ đó, cả dãy nhà số 7 gọi anh là "thằng con nhà tù". Anh bỏ học năm lớp mười một, ở một mình trong căn phòng mười bốn mét vuông, sống bằng nghề sửa radio, tivi, máy nhắn tin cho người trong khu. Lũ trẻ sợ anh vì anh ít nói và không bao giờ cười. Người lớn dặn con cái tránh xa anh ra.
Kiếp trước, Tuế Ninh cũng tránh xa anh. Không phải vì ghét, mà vì cô chẳng có lý do gì để lại gần.
Rồi đêm ngày 11 tháng 3 năm 1998 – cũng chính là đêm cuối cùng cha cô còn sống – kho số 4 của nhà máy bốc cháy. Kho thiết bị, nơi cha anh từng làm việc. Có người khai đã thấy Nghiêm Tri Hành lảng vảng gần đó lúc nửa đêm. Anh bị bắt, bị tuyên tám năm tù vì "cố ý phá hoại tài sản". Lúc ấy nhà cô đang lo tang cha, chẳng ai còn sức quan tâm đến chuyện của "thằng con nhà tù". Tuế Ninh chỉ nhớ mang máng, rất lâu sau đó, khi cô về thăm khu tập thể cũ trước ngày giải tỏa, bà Quách đã tám mươi mấy tuổi nắm tay cô kể lể: "Cái thằng Tiểu Nghiêm ấy, ra tù xong thì đi biệt, chẳng ai biết sống chết ra sao. Tội nghiệp. Hồi trước nó sửa đài cho bà không bao giờ lấy tiền…"
Và một điều nữa, điều cô chỉ biết được năm 2019, khi đọc một bài báo điều tra về những vụ cải tổ doanh nghiệp quốc doanh cuối thập niên 90 ở Đông Bắc: kho số 4 của nhà máy Máy kéo Hồng Kỳ, trước khi cháy, đã bị rút ruột gần hết. Đám cháy là để xóa dấu vết. Bài báo không nêu tên ai. Vụ án chưa bao giờ được mở lại.
Tuế Ninh đứng im giữa sân, xô than nặng trĩu trong tay, hơi thở phả ra thành từng cụm trắng xóa.
Có lẽ ánh mắt cô quá lâu, Nghiêm Tri Hành dừng xẻng, ngẩng đầu nhìn sang. Đôi mắt anh đen và sâu, đuôi mắt hơi xếch, nhìn người khác lúc nào cũng như đang cân nhắc xem có nên tin hay không.
"Có việc gì?" anh hỏi.
"À… không." Tuế Ninh vội cúi xuống, đổ mấy viên than tổ ong vào thùng chứa chung cạnh chân cầu thang. Rồi chẳng hiểu sao, cô lại ngẩng lên. "Anh Nghiêm, cái radio của bà Quách, nếu tiếng lúc có lúc mất, thường là do mối hàn ở chân biến áp bị nứt vì lạnh. Nhà em cũng từng bị thế."
Đó là lời nói dối. Nhà cô chưa bao giờ bị thế. Nhưng năm 2003, cô từng ngồi cạnh một ông thợ sửa đồ điện ở chợ Đại Liên suốt một buổi chiều trú mưa, và ông ta vừa hàn vừa giảng giải về mấy cái radio cũ như kể chuyện cổ tích.
Nghiêm Tri Hành nhìn cô thêm mấy giây, ánh mắt thoáng qua chút ngạc nhiên. Rồi anh gật đầu rất khẽ.
"Ừ. Có thể."
Chỉ thế thôi. Anh quay lại với đống tuyết.
Bà Quách thì hớn hở: "Ôi, con bé nhà Hữu Điền giỏi thế! Học hành giỏi giang, giờ còn biết cả sửa đài!"
Tuế Ninh cười gượng, xách xô không đi lên cầu thang. Đến chiếu nghỉ tầng hai, cô dừng lại, tựa lưng vào bức tường lạnh ngắt, nhắm mắt.
Mình đang làm gì vậy?
Cô đã sống bốn mươi sáu năm. Cô biết rằng thay đổi một con người khó hơn thay đổi một bảng cân đối kế toán. Cô biết rằng có những chuyện, dù biết trước, cũng không ngăn được. Nhưng cô cũng biết một điều mà Khương Tuế Ninh mười bảy tuổi của kiếp trước không biết: im lặng là một lựa chọn, và cái giá của nó đôi khi là cả một đời người.
Lần này, cô sẽ không im lặng nữa.
* * *
Buổi chiều, Tuế Ninh ngồi ở bàn học kê cạnh cửa sổ, trước mặt là quyển vở ô ly và một cây bút bi Anh Hùng. Cô không làm bài tập. Cô viết ra mọi thứ cô nhớ về ba tháng đầu năm 1998.
15/1: danh sách hạ cương đợt 3. Cha – trang 2, dòng 17. Trợ cấp cắt đứt hợp đồng: không nhớ rõ, khoảng vài nghìn tệ. Mẹ – nhà máy Dệt số 1 – có lẽ cũng bị cho nghỉ trong tháng này? (Kiếp trước mẹ nói đến tháng 4 mới nghỉ. Nghi ngờ.)
Cuối tháng 1: nhà máy ngừng cấp hơi sưởi trung tâm cho khu tập thể. Lý do: tiết kiệm than. Cả khu rét cóng. An An viêm phế quản, nằm viện 5 ngày.
Tết: 28/1. Mùng 1 Tết Mậu Dần.
Tháng 2: bà nội ở Liễu Thụ Đồn bệnh – sỏi mật. Cần mổ. Cha đi vay khắp nơi. (Kiếp trước con không biết số tiền. Mẹ kể lại sau này: 8.000 tệ.)
Đầu tháng 3: cha "đi hỗ trợ chi nhánh". Thực tế: mỏ than lậu Hắc Thạch Câu. 30 tệ/ngày.
Đêm 11/3 – rạng sáng 12/3: kho số 4 nhà máy cháy (khoảng 2 giờ sáng). Mỏ Hắc Thạch Câu sập lò (khoảng 5 giờ sáng). Cha mất. Nghiêm Tri Hành bị bắt.
Cô dừng bút, nhìn những dòng chữ.
Bên dưới, cô viết tiếp, nét chữ đè mạnh đến mức thủng cả giấy:
Tài sản hiện có: không biết. Phải hỏi mẹ.
Điểm mạnh: biết trước. Biết làm sổ sách. Biết xu hướng kinh tế 1998–2026 (nhưng không có vốn).
Điểm yếu: 17 tuổi. Không ai tin. Không có tiền.
Mục tiêu 1: cha không được xuống lò.
Mục tiêu 2: …
Cô nhìn ra cửa sổ. Dưới sân, Nghiêm Tri Hành đang ngồi xổm trên bậc thềm phòng 108, chiếc radio của bà Quách mở tung nắp đặt trên đầu gối, một cái mỏ hàn cắm điện bằng sợi dây dài kéo từ trong nhà ra. Khói nhựa thông bốc lên mảnh như sợi chỉ.
Tuế Ninh viết: Mục tiêu 2: Nghiêm Tri Hành không được ở gần kho số 4 đêm 11/3.
Rồi cô gạch đi, viết lại: Mục tiêu 2: tìm ra ai đốt kho số 4.
* * *
Cha cô về lúc sáu giờ hai mươi, sớm hơn thường lệ mười phút.
Ông ăn hai bát cơm với khoai tây hầm cải thảo, uống một chén rượu trắng Lão Long Khẩu loại rẻ nhất, xem bản tin thời sự lúc bảy giờ, rồi ra hành lang hút thuốc. Mọi thứ y như những buổi tối bình thường khác, y như hàng nghìn buổi tối Tuế Ninh từng trải qua mà không hề để tâm.
Chỉ có điều, lần này cô để tâm.
Cô để ý thấy ông không kể gì về phân xưởng, dù thường ngày ông hay càu nhàu chuyện tổ trưởng Phương nóng tính hay máy phay số 3 lại kẹt bánh răng. Cô để ý thấy ông nhìn chiếc tivi nhưng đôi mắt không theo hình ảnh. Cô để ý thấy khi mẹ nói "Tết này mua cho An An đôi giày bông mới nhé, giày cũ thủng mũi rồi", bàn tay cầm chén của ông siết lại.
Mười giờ tối, cả nhà tắt đèn đi ngủ.
Tuế Ninh nằm im trong chăn, nghe tiếng thở đều của em trai, tiếng gió rít qua khe cửa, tiếng ống nước sưởi trên tường kêu lách tách như ai gõ ngón tay. Rồi cô nghe tiếng chăn sột soạt ở giường cha mẹ, tiếng dép lê nhẹ nhàng ra phía cửa, tiếng diêm quẹt khẽ ngoài hành lang.
Cha cô lại ra hút thuốc.
Cô đợi. Mười phút. Hai mươi phút. Rồi tiếng dép quay về, chăn sột soạt, im lặng.
Thêm nửa tiếng nữa, khi tiếng ngáy quen thuộc của cha vang lên đều đặn, Tuế Ninh mới khẽ khàng ngồi dậy. Chiếc áo bông xanh công nhân của ông treo trên móc sau cửa, vẫn còn mùi tuyết và mùi thuốc lá. Cô biết mình đang làm gì. Cô biết như thế là không đúng. Nhưng cô đã sống quá lâu với câu hỏi "giá như", và cô không muốn sống với nó thêm một lần nào nữa.
Túi áo trái: một bao thuốc lá cuộn, một hộp diêm, chiếc chìa khóa tủ dụng cụ phân xưởng buộc sợi dây đỏ.
Túi áo phải: mấy tờ tiền lẻ nhàu nát, một chiếc vé xe buýt tuyến 11.
Túi trong, cái túi mẹ khâu thêm phía ngực trái để đựng giấy tờ: một mảnh giấy gấp tư.
Tuế Ninh cầm mảnh giấy đến bên cửa sổ, mở ra dưới ánh sáng nhờ nhờ của tuyết phản chiếu đèn đường. Giấy in rônêô màu tím, mực nhòe, chữ xấu, như loại tờ rơi người ta vẫn dán trên cột điện:
TUYỂN GẤP THỢ THỜI VỤ – HẮC THẠCH CÂU
Nam, 20–50 tuổi, khỏe mạnh, chịu khó. Bao ăn ở.
Lương ngày 30 tệ. Trả theo tuần.
Liên hệ: Lão Ngưu, quán rượu Lão Tống, ngõ Du Thụ.
Phía dưới, có một dòng viết tay bằng bút chì, nét chữ vuông vức nghiêng nghiêng mà cô nhận ra ngay lập tức – nét chữ của cha cô, người từng được khen là viết phiếu gia công đẹp nhất phân xưởng:
Đã hỏi. Ra Giêng đi được. Lão Ngưu nói người của phân xưởng 2 đã có bốn đứa đăng ký.
Ngoài cửa sổ, tuyết lại bắt đầu rơi. Những bông tuyết to như lông ngỗng xoay tròn quanh ngọn đèn đường vàng vọt, rồi lặng lẽ phủ lên mái nhà, lên sân, lên chiếc xẻng Nghiêm Tri Hành để quên dựa vào tường phòng 108.
Tuế Ninh đứng lặng, mảnh giấy trong tay lạnh như một lưỡi dao.
Hôm nay mới là ngày 10 tháng 1. Danh sách hạ cương còn chưa được dán lên.
Vậy mà cha cô đã đi hỏi việc ở Hắc Thạch Câu rồi.