Đêm ấy Kiều Bá Viễn không nói thêm một lời nào.
Tri Ý lau sạch cháo trên chân ông, bôi mỡ trăn lên chỗ bị bỏng, quét những mảnh bát vỡ, rồi dìu ông vào giường. Ông nằm quay mặt vào vách, lưng còng xuống như một con tôm luộc. Nàng ngồi bên mép giường rất lâu, đợi ông nói. Ông không nói. Đến khi nàng tưởng ông đã ngủ, đứng dậy định đi, thì ông mới cất tiếng, khàn khàn, không quay lại:
– Ý nhi. Án này, con đừng theo nữa.
– Vì sao?
– Ta không biết gì về Hạ Khê cả. – Ông nói, chậm rãi, như đọc thuộc lòng một câu đã soạn sẵn. – Năm ấy ta chỉ là ngỗ tác quèn, người ta sai đi vớt xác thì đi vớt xác. Ba trăm cái xác, ta vớt không xuể. Đến giờ đêm nào ta cũng còn mơ thấy. Cho nên con đừng hỏi nữa.
– Cha, Lục Thừa chết trong ngục phủ. Người khám nghiệm xác ông ấy, có phải là cha không?
Bóng lưng của ông lão cứng lại.
– Ngủ đi. – Ông nói. – Ta mệt rồi.
Tri Ý ngồi thêm một lúc nữa, rồi thổi tắt ngọn đèn, kéo cửa phòng lại. Nàng ra ngồi dưới mái hiên, nhìn lên bầu trời đầy sao sau mưa. Gió đêm thổi qua giàn mướp. Trên bậu cửa sổ, đám thú gỗ của cha nàng xếp thành hàng, im lặng nhìn nàng trong bóng tối.
Nàng đã sống với cha mười lăm năm. Nàng biết ông nói dối khi nào. Khi ông nói dối, ông không bao giờ ngập ngừng. Ông nói trơn tru, rõ ràng, từng chữ một, như một tờ nghiệm thi đã viết sẵn.
* * *
Giờ Mão ngày mùng năm, một chiếc xe ngựa nhỏ ra khỏi cổng Nam thành Vân Xuyên, đi theo con đường đất dọc bờ sông về phía hạ lưu. Bùi Cảnh Hành ngồi trong xe, đọc lại lần thứ ba những gì hắn chép được từ cuốn sổ Hà công. Tiểu Đậu ngồi ngoài cầm cương. Tri Ý ngồi đối diện, ôm hòm gỗ trên đùi, mắt nhìn ra ngoài cửa xe.
Sông Vân Xuyên chảy song song với con đường, rộng, đục, mặt nước màu vàng đất vì mưa mấy ngày trước. Thuyền buồm, thuyền chài, bè gỗ trôi xuôi ngược. Thỉnh thoảng có một đàn cò trắng bay vụt lên từ bãi lau ven sông.
– Hồ sơ của triều đình ghi, – Bùi Cảnh Hành nói, không ngẩng lên, – huyện Vân Thủy cách phủ thành bốn mươi dặm về phía đông nam. Thôn Hạ Khê nằm ở chỗ sông uốn khúc, đất bồi, ruộng tốt, trước kia là thôn giàu nhất huyện. Sau trận lũ, thôn bị xóa tên khỏi sổ hộ tịch. Đất bị bỏ hoang, giờ là đầm lầy.
– Còn ai sống ở đó không?
– Không rõ. Phải đến mới biết.
Xe đi chừng hai canh giờ thì đến bến đò Hạ Khê. Con đường đất dừng lại ở bờ một nhánh sông nhỏ tách ra từ dòng chính. Bên kia nhánh sông là một vùng đất trũng mênh mông, cỏ lác và lau sậy mọc ngút tầm mắt, nước đọng thành từng vũng loang loáng dưới nắng. Xa xa, ở giữa đầm, có một gò đất nhô lên, trên gò lờ mờ có một cái gì đó dựng đứng như một tấm bia.
Ở bến, một chiếc đò nan cũ buộc vào cọc tre. Trong đò, một ông lão gầy khô như que củi đang ngồi vá lưới, đầu đội nón mê rách, chân trần đen bóng.
– Lão trượng, – Bùi Cảnh Hành gọi, – có thể chở chúng ta qua bên kia không?
Ông lão ngẩng lên, nheo mắt nhìn họ một lúc lâu. Rồi ông nhổ toẹt bã trầu xuống nước.
– Qua đó làm gì? Bên đó có gì đâu mà qua.
– Chúng ta muốn đến xem tấm bia.
Ông lão im lặng, rồi gật đầu, cuộn tấm lưới lại.
– Lên đi. Mười văn một người.
* * *
Tri Ý đứng trên bờ, nhìn chiếc đò nan chòng chành trên mặt nước. Nhánh sông này không rộng, chừng ba chục trượng, nước chảy chậm. Nhưng nước đục, không nhìn thấy đáy. Hai bàn tay nàng bắt đầu lạnh đi, đầu ngón tay tê dại như vừa nhúng vào nước đá. Tim nàng đập nhanh, mạnh, đến mức nghe rõ trong tai.
– Cô ở lại đây đợi. – Bùi Cảnh Hành nói, đã bước xuống đò.
– Không. – Tri Ý nói. – Ta đi.
Nàng hít sâu một hơi, bước một bước xuống đò. Đò chòng chành. Nàng loạng choạng. Một bàn tay túm lấy cổ tay nàng, giữ chặt. Bàn tay lạnh, gầy, nhưng rất vững. Nàng ngẩng lên, nhìn thấy vết sẹo trắng chạy chéo trên mu bàn tay ấy.
– Ngồi xuống giữa đò, – Bùi Cảnh Hành nói, giọng vẫn đều đều như mọi khi. – Nhìn vào bờ bên kia. Đừng nhìn xuống nước.
Nàng ngồi xuống. Hắn buông tay ra, nhưng ngồi ngay cạnh nàng, gần đến mức vai hai người chạm nhau. Ông lão chèo đò đẩy sào, chiếc đò lướt ra giữa dòng. Tri Ý nhìn chằm chằm vào bờ bên kia, vào cái gò đất có tấm bia, vào những bụi lau đang rạp xuống trong gió. Nàng đếm. Một, hai, ba… mỗi nhịp sào đẩy là một số. Đến số bốn mươi bảy thì mũi đò chạm bờ.
– Cô nương sợ nước à? – Ông lão chèo đò hỏi, khi buộc đò vào một gốc cây chết.
– Không biết bơi thôi. – Nàng đáp, lần thứ hai trong hai ngày.
Ông lão nhìn nàng, ánh mắt kỳ lạ, như nhìn thấy một cái gì đó rất xa.
– Ở Hạ Khê ngày trước, – ông nói, – không đứa trẻ nào là không biết bơi. Ba tuổi đã lội nước. Năm tuổi đã mò cá. Vậy mà đêm ấy… biết bơi cũng chẳng ích gì.
* * *
Ông lão chèo đò tên là Chu, người ta gọi là lão Chu. Năm nay ông bảy mươi tuổi. Mười lăm năm trước, ông là người chèo đò ở chính cái bến này, đưa người Hạ Khê qua lại giữa thôn và đường cái.
– Đêm mười bảy tháng bảy ấy, – lão Chu kể, khi dẫn họ đi theo một con đường mòn lầy lội xuyên qua đầm lau, – trời mưa từ chiều. Mưa như trút. Nước sông lên nhanh lắm. Lên đến đâu, người ta nghe thấy đến đó: cứ ục ục, ục ục, như có con trâu khổng lồ đang uống nước dưới lòng sông.
Ông dừng lại, chỉ vào một dải đất cao hơn chung quanh chừng nửa trượng, chạy ngoằn ngoèo về phía xa, cỏ mọc um tùm.
– Đấy, đê Hạ Khê đấy. Cái còn sót lại.
Bùi Cảnh Hành đi đến bên chân đê, cúi xuống, gạt cỏ ra. Bên dưới lớp cỏ là đất, và lẫn trong đất là đá. Không phải những khối đá hộc lớn vuông vức như người ta vẫn dùng để kè đê, mà là đá vụn, đá dăm, to nhất cũng chỉ bằng nắm tay, lẫn với đất bùn và rơm mục.
– Tám nghìn khối đá hộc lớn, – hắn nói nhỏ. – Đây là đá hộc lớn đấy à?
Lão Chu cười khẩy, một tiếng cười khô khốc như cành cây gãy.
– Đá hộc lớn? Mùa xuân năm ấy, người ta chở đá đến bằng thuyền. Thuyền nào cũng đầy, nhưng chỉ có lớp trên cùng là đá hộc. Lớp dưới toàn là đá vụn với bùn. Người làm đê cũng là dân trong thôn. Ai cũng thấy. Nhưng ai dám nói? Đốc công Hầu Tam cầm roi đứng đó, ai nói là đánh, là đuổi, là không trả công.
– Có ai nói không?
Lão Chu im lặng một lúc.
– Có. Lục đại nhân.
* * *
Họ đến chân gò đất. Gò không cao, chừng hai trượng, trên đỉnh là một tấm bia đá xanh lớn, cao hơn đầu người, dựng trên một cái đế hình con rùa. Mặt trước bia khắc bốn chữ lớn: “Hạ Khê nghĩa trủng”. Mộ chung của người Hạ Khê. Bên dưới là những hàng chữ nhỏ, khắc dày đặc, chen chúc, phủ kín mặt đá từ trên xuống dưới.
Tên người.
Ba trăm mười một cái tên. Mỗi cái tên kèm theo tuổi, và một trong hai chữ: “tử” – đã chết, hoặc “thất” – mất tích.
– Năm Cảnh Hòa thứ chín, – lão Chu nói, – mấy người sống sót góp tiền dựng bia này. Không có xác thì chôn quần áo. Không có quần áo thì chôn cái tên.
Tri Ý đứng trước tấm bia, nhìn những hàng chữ chi chít. Nàng đọc. Không biết vì sao nàng lại đọc. Từng cái tên, từng cái tuổi, như đọc một tờ nghiệm thi dài vô tận.
Trương Đại Hổ, ba mươi hai tuổi, tử. Trương Vương thị, hai mươi chín tuổi, tử. Trương Tiểu Hổ, sáu tuổi, thất. Lý A Ngưu, bảy mươi tuổi, tử. Lôi Đức Toàn, năm mươi tuổi, tử. Lôi Hà thị, bốn mươi tám tuổi, tử. Lôi Tú Nhi, tám tuổi, tử…
– Lôi Tú Nhi, – lão Chu đột nhiên nói, khi thấy nàng dừng lại ở cái tên ấy. – Con bé ấy, tôi nhớ. Con gái út nhà lão Lôi thợ chài đầu thôn. Gấp thuyền giấy giỏi nhất thôn. Ngày nào cũng ngồi ở bến này gấp thuyền thả xuống nước, bảo là gửi thư cho Long vương, xin Long vương cho cá về nhiều. Nó dạy bọn trẻ trong thôn gấp theo cách của dân chài: mũi thuyền năm nếp, cho chắc, sóng đánh không bẹp.
Tri Ý và Bùi Cảnh Hành nhìn nhau.
– Nhà ấy còn ai sống không? – Bùi Cảnh Hành hỏi.
– Còn thằng anh cả. Hai mươi tuổi. Đêm ấy nó chở cá lên phủ thành bán, ngủ lại trên thuyền ở bến. Sáng ra về thì… – Lão Chu lắc đầu. – Nó ngồi ở cái gò này ba ngày ba đêm, không ăn, không uống, không khóc. Rồi nó bỏ đi. Không ai biết đi đâu.
– Tên nó là gì?
– Ở thôn chỉ gọi là thằng Cả nhà họ Lôi. Tên thật… – Lão Chu nheo mắt, cố nhớ. – Già rồi, quên mất. Mười lăm năm rồi còn gì.
Bùi Cảnh Hành ghi vào sổ. Tri Ý đọc tiếp.
Đến gần cuối bia, ở một góc thấp sát chân đế rùa, có hai cái tên khắc sát nhau, nét chữ nhỏ hơn, như được thêm vào sau:
“Lục Tống thị, hai mươi sáu tuổi, tử. Lục Vãn, bốn tuổi, thất.”
– Lục… – Tri Ý thì thầm.
– Vợ và con gái Lục đại nhân. – Lão Chu nói. – Mấy người dựng bia không muốn khắc tên. Họ bảo nhà Lục Thừa là nhà kẻ có tội, làm vỡ đê giết cả thôn. Tôi cãi nhau với họ ba ngày, cuối cùng phải tự bỏ tiền thuê thợ khắc thêm.
– Vì sao lão trượng lại bênh nhà họ Lục? – Bùi Cảnh Hành hỏi.
Lão Chu không trả lời ngay. Ông ngồi xuống bậc đá dưới chân bia, lấy trong túi ra một miếng trầu, nhai chậm rãi. Gió thổi qua đầm lau, ào ào như sóng.
– Mùa xuân năm ấy, – cuối cùng ông nói, – khi đá đến, Lục đại nhân là người đầu tiên lội xuống thuyền, lật đá lên xem. Ông ấy xem xong, mặt trắng bệch. Ông ấy bảo dừng lại, không được đổ đá này xuống đê. Hầu Tam cãi lại, bảo là huyện lệnh đã duyệt. Lục đại nhân bèn viết đơn trình lên huyện, lên phủ. Tôi tận mắt thấy ông ấy đưa đơn cho người đưa thư, ba lần. Không có hồi âm.
– Rồi sao?
– Rồi đê vẫn đắp. Đắp bằng đá vụn. Lục đại nhân không chịu ký giấy nghiệm thu. Ông ấy đi khắp thôn, khuyên người ta dọn đồ lên chỗ cao trước mùa lũ, khuyên người ta làm bè chuối, buộc chum vại. Người ta cười ông ấy. Có người còn chửi, bảo ông ấy làm quan mà nói gở.
Lão Chu nhổ bã trầu ra, đỏ như máu.
– Đêm mười bảy tháng bảy, khi nước lên, Lục đại nhân là người đầu tiên chạy lên đê. Ông ấy đánh mõ khắp thôn, gọi người dậy, chỉ đường cho người ta chạy lên gò này. Cái gò này ngày ấy là gò miếu Thổ địa, chỗ cao nhất thôn. Ông ấy chạy đi chạy lại bảy tám lần, cõng người già, bế trẻ con. Đến khi đê vỡ, ông ấy vẫn còn ở dưới. Sáng ra, người ta thấy ông ấy bám vào một gốc cây, nửa sống nửa chết. Vợ ông ấy không thấy đâu. Con gái ông ấy không thấy đâu.
Giọng lão Chu run run.
– Ba hôm sau, quan huyện cho người đến bắt ông ấy. Bảo là Hà công chủ sự giám sát không nghiêm, để đê vỡ, phải trị tội. Ông ấy không cãi một lời. Ông ấy chỉ hỏi có tìm thấy con gái ông ấy chưa. Người ta không trả lời. Rồi giải ông ấy đi.
– Và nửa tháng sau, ông ấy thắt cổ chết trong ngục.
– Người ta nói vậy. – Lão Chu nhìn thẳng vào Bùi Cảnh Hành, đôi mắt đục ngầu đỏ hoe. – Đại nhân, tôi chỉ là thằng chèo đò. Tôi không biết chữ. Nhưng tôi biết, một người đêm ấy chạy đi chạy lại bảy tám lần trong nước lũ để cứu người, một người sáng ra chỉ hỏi mỗi một câu là con gái mình đâu, thì người ấy sẽ không tự thắt cổ khi còn chưa biết con mình sống hay chết.
* * *
Tri Ý không nghe thấy gì nữa. Nàng đứng nhìn hai cái tên khắc sát chân đế rùa. Lục Vãn, bốn tuổi, mất tích. Một đứa bé gái, cùng tuổi với nàng năm ấy. Có lẽ đã chết trôi đâu đó trên dòng sông kia, xác bị cá rỉa, bị bùn vùi. Có lẽ đã được ai đó vớt lên, nuôi lớn, giờ đang sống ở một nơi nào đó, không biết mình là ai.
Bỗng nhiên nàng thấy lạnh. Một cái lạnh không đến từ gió, mà đến từ bên trong, từ một nơi rất sâu trong lồng ngực, như có một dòng nước ngầm đang dâng lên.
Nàng lắc đầu, xua cái cảm giác ấy đi. Nàng đi vòng ra phía sau tấm bia.
Và dừng lại.
Mặt sau tấm bia vốn để trống, chỉ khắc một bài văn tế ngắn, nét chữ đã mòn vì mưa gió. Nhưng ở phía dưới bài văn tế, có những dòng chữ mới. Rất mới. Vết đục còn trắng, bụi đá còn vương ở chân bia, chưa bị mưa rửa trôi.
Năm cái tên. Khắc bằng dao, nét chữ cứng, thô, sâu, như người khắc đã dồn hết sức vào từng nhát.
“Phùng Đại Thông.”
“Tạ Văn Khiêm.”
“Hầu Đắc Lộc.”
“Ôn Đức Lương.”
Cái tên thứ năm đã bị đục mờ đi, như người khắc khắc xong rồi đổi ý, dùng mũi dao cạo nát. Chỉ còn lại vài nét không thể đọc được.
Và trên hai cái tên đầu tiên, Phùng Đại Thông và Tạ Văn Khiêm, mỗi cái tên có một đường gạch ngang. Thẳng. Sâu. Dứt khoát.
* * *
– Lão trượng, – Bùi Cảnh Hành gọi, giọng bình tĩnh nhưng Tri Ý nghe ra một cái gì đó căng như dây đàn, – mấy hôm nay có ai đến đây không?
Lão Chu đi vòng ra sau bia, nhìn những dòng chữ mới, sắc mặt biến đổi.
– Có… Mười ngày trước, có một người đàn ông thuê đò của tôi qua đây. Cao, to, đội nón lá sụp xuống mặt, tôi không nhìn rõ. Hắn ở trên gò cả buổi chiều. Rồi năm hôm trước hắn lại đến. Rồi hôm qua… – Lão Chu ngừng lại, nhìn hai cái tên bị gạch. – Hôm qua lúc chập tối, hắn lại thuê đò qua đây. Tôi tưởng hắn đến thắp hương cho người nhà.
– Hôm qua lúc chập tối? – Tri Ý hỏi. – Tức là chiều mùng bốn?
– Đúng vậy.
– Hắn có nói gì không? Mặc áo gì? Có đặc điểm gì không?
Lão Chu nhắm mắt lại, cố nhớ.
– Hắn không nói gì. Trả tiền đò bằng một đồng bạc vụn, không lấy lại tiền thừa. Mặc áo vải chàm, như dân chài. Lúc xuống đò, tôi thấy… thấy hắn mang theo một gói gì đó bọc vải dầu, vuông vức, như một cuốn sổ. Và… – Ông ngừng lại. – Tay hắn to lắm. Tôi chèo đò năm mươi năm, chưa thấy ai tay to như thế.
Bùi Cảnh Hành đứng im, nhìn chằm chằm vào cái tên thứ ba trên mặt bia. Hầu Đắc Lộc. Chưa bị gạch.
Rồi hắn quay phắt người lại, bước nhanh xuống gò.
– Đi. – Hắn nói. – Về thành ngay. Hầu Đắc Lộc là người tiếp theo.
Tri Ý chạy theo hắn, nhưng đến chân gò, nàng ngoảnh đầu nhìn lại lần cuối. Tấm bia đá xanh đứng sừng sững giữa đầm lau mênh mông, dưới bầu trời xám đang dần sập tối, như một người khổng lồ câm lặng đang canh giữ ba trăm linh hồn.
Và ở dưới chân bia, trong một vũng nước đọng, nàng thấy một thứ gì đó trắng trắng đang trôi bập bềnh.
Một chiếc thuyền giấy nhỏ. Mũi thuyền năm nếp. Trên mái che, có ai đó đã dùng mực viết một chữ, nét mực đã nhòe vì nước, nhưng vẫn còn đọc được.
Chữ “Vãn”.