Trong thư phòng của Gia Cát Lượng ở Thành Đô có một người ít ai biết đến — người ngày ngày ngồi dịch và chép lại những văn thư và binh thư cũ sang chữ mới hơn, ngôn ngữ dễ đọc hơn, để những tướng lĩnh ít học vẫn có thể hiểu được những tài liệu quan trọng.
Người đó tên là Đào Văn — không phải nhà học giả, không phải mưu sĩ, chỉ là người có tài năng đặc biệt với ngôn ngữ và một sự kiên nhẫn phi thường với công việc đơn điệu.
Đào Văn đến làm việc cho Gia Cát Lượng không phải vì được mời. Ông ta tự đến — một buổi sáng xuất hiện ở cổng thừa tướng phủ, xin gặp, và khi hỏi muốn gì thì trả lời:
"Tôi muốn làm việc với sách."
"Làm gì với sách?" Người gác cổng hỏi.
"Dịch, chép, sắp xếp. Bất cứ thứ gì liên quan đến sách."
Người gác cổng không biết phải xử lý yêu cầu kỳ lạ này thế nào, nên cho vào và báo lên trên.
Gia Cát Lượng, đang bận với hàng chục việc quan trọng hơn, dành cho người đàn ông lạ mặt này năm phút. Trong năm phút đó, Đào Văn trình bày: ông đọc được nhiều thứ chữ cổ, đã từng làm thư lại cho một viên quan ở Kinh Châu trước khi chiến loạn, và nhận thấy rằng nhiều tướng lĩnh không dùng được những binh thư tốt vì chữ quá cũ hoặc ngôn ngữ quá khó.
Gia Cát Lượng nhìn ông ta. "Ông đề xuất gì?"
"Để tôi dịch lại. Giữ nguyên ý nghĩa nhưng dùng chữ dễ đọc hơn. Các tướng sẽ hiểu được."
"Mất bao lâu?"
"Tùy sách. Tôi làm nhanh khi hiểu rõ. Chậm khi không chắc."
Gia Cát Lượng suy nghĩ ba giây. "Được. Bắt đầu với Tôn Tử. Mang cho tôi xem khi xong chương đầu."
Đào Văn mang về chương đầu Tôn Tử ba ngày sau đó. Gia Cát Lượng đọc, gật đầu, và đưa ra hai chỗ cần sửa về chính xác.
Sau đó ông giao thêm sách.
Đó là cách công việc bắt đầu — không có hợp đồng, không có chức danh chính thức, chỉ có một chồng sách và một người ngồi dịch.
Công việc của Đào Văn không hào hứng. Ông ngồi trong phòng nhỏ, đốt đèn từ sáng đến tối, đọc từng trang sách cũ và viết lại bằng chữ mới hơn. Đôi khi một trang cũ mất nửa ngày vì ngôn ngữ khó. Đôi khi đọc nhanh hơn.
Không ai vào phòng ông nhiều ngoài người mang sách đến và lấy sách đi. Gia Cát Lượng thỉnh thoảng đến, không hỏi về tiến độ mà hỏi về nội dung — về một đoạn cụ thể, về cách hiểu một khái niệm, về sự khác biệt giữa cách hiểu cũ và mới.
Đào Văn trả lời những câu hỏi đó với sự chính xác của người hiểu rằng sự chính xác trong chữ nghĩa không phải là học thuật trống rỗng — trong chiến tranh, hiểu sai một câu có thể giết người.
Trong chiến dịch Bắc phạt, những bản dịch của Đào Văn được phát cho các tướng lĩnh cấp trung — những người có năng lực chiến đấu tốt nhưng học vấn không cao. Nhiều người trong số họ lần đầu tiên thực sự đọc được Tôn Tử, Ngô Khởi, Uất Liêu Tử thay vì chỉ nghe nói.
Một viên tướng trẻ một lần gặp Đào Văn và nói: "Nhờ ông mà tôi đọc được binh pháp."
Đào Văn gật đầu. "Ông đọc được là đủ. Tôi chỉ là cầu nối."
"Cầu nối cũng quan trọng."
"Quan trọng khi không ai chú ý đến cầu nối." Đào Văn mỉm cười nhẹ. "Người ta chú ý đến cầu khi cầu gãy. Khi cầu còn tốt, người ta chỉ đi qua."
Gia Cát Lượng mất trong chiến dịch Bắc phạt lần thứ năm, tại Ngũ Trượng Nguyên. Khi tin về đến Thành Đô, cả thành để tang.
Đào Văn ngồi trong phòng nhỏ của mình, nhìn chồng sách chưa dịch xong trên bàn.
Ông tiếp tục dịch.
Không phải vì không buồn. Mà vì sách chưa xong, và công việc chưa kết thúc. Gia Cát Lượng mất nhưng những tướng lĩnh vẫn cần đọc binh pháp. Điều đó không thay đổi.
Đào Văn làm việc thêm mười năm sau cái chết của Gia Cát Lượng, dưới triều Hậu Chủ. Không ai trực tiếp chỉ đạo ông — ông chỉ tiếp tục làm những gì mình làm vì không ai nói với ông là dừng, và vì ông thấy công việc vẫn cần thiết.
Khi ông không còn làm được vì mắt mờ, ông trao lại chồng sách dịch dở và cuốn ghi chú cho một người trẻ hơn, cùng với hướng dẫn ngắn gọn về những chỗ khó.
Người trẻ hơn nhìn chồng sách, nhìn ông già, và hỏi: "Cảm ơn ông. Ông đã làm việc này bao lâu rồi?"
Đào Văn đếm trong đầu. "Gần ba mươi năm."
"Ba mươi năm ngồi dịch sách?"
"Ba mươi năm đảm bảo những người cần đọc sách có thể đọc được." Ông đứng dậy. "Không giống nhau."
Những bản dịch của Đào Văn không được ghi tên dịch giả — trong thời đó không ai nghĩ đến điều đó. Chúng chỉ lưu hành dưới tên sách gốc, và người đọc chúng không biết rằng những từ dễ hiểu đó đến từ một người đã ngồi trong phòng nhỏ ba mươi năm để làm cho chúng dễ hiểu.
Nhưng những bản dịch đó tồn tại. Chúng được đọc. Và những người đọc chúng đã hiểu được những điều mà không có Đào Văn họ sẽ không hiểu.
Đó là đóng góp của ông. Vô hình và không có tên, nhưng thật.
Đào Văn đến Thành Đô không phải tìm việc làm theo nghĩa thông thường. Ông đến vì nghe nói rằng ở đây có thư viện — tập hợp sách vở mà Lưu Chương và sau đó Lưu Bị đã thu thập được từ nhiều nguồn khác nhau, bao gồm những bản chép tay cổ mà trong thời loạn khó tìm được ở nơi khác.
Ông muốn đọc những cuốn sách đó. Không phải để học hay để nghiên cứu theo nghĩa hàn lâm — mà vì đọc là điều ông cần làm để cảm thấy ổn trong cuộc đời.
Đó là điều ít người hiểu về Đào Văn — rằng với ông, đọc và dịch không phải công việc mà là hơi thở.
Khi Gia Cát Lượng giao cho ông bản Tôn Tử để dịch, Đào Văn mang về nhà và ngồi đọc không dịch trong hai ngày trước.
Không phải vì cần chuẩn bị. Mà vì muốn hiểu trước khi dịch. Không thể dịch điều mình không hiểu — không phải không thể về mặt kỹ thuật, mà không thể theo nghĩa không nên.
Ông đọc Tôn Tử không phải để học binh pháp mà để hiểu người viết nó đang nói gì, đang nghĩ gì, đang cố truyền đạt điều gì đến người đọc.
Rồi ông mới bắt đầu dịch.
Trong ba mươi năm làm việc, Đào Văn dịch không chỉ binh thư. Ông dịch lịch sử, triết học, thơ cổ — bất cứ thứ gì được đặt lên bàn ông. Dưới thời Gia Cát Lượng, phần lớn là binh thư và lịch sử chiến tranh. Sau khi Gia Cát Lượng mất, ông làm việc cho những người khác trong triều và phạm vi mở rộng hơn.
Ông không có sở thích đặc biệt về thể loại — chỉ đòi hỏi một điều với mọi tài liệu ông nhận: rằng nó quan trọng với ai đó.
Khi người ta đưa cho ông tài liệu và ông hỏi "cái này để làm gì, ai cần", không phải ông đang đặt điều kiện. Ông đang cố hiểu để dịch tốt hơn — dịch cho người đọc cụ thể, không dịch cho không khí.
Có một lần Đào Văn từ chối một yêu cầu dịch — điều hiếm có trong ba mươi năm.
Yêu cầu là dịch một bản tuyên cáo chính trị của một viên quan muốn nó nghe có vẻ hay hơn thực chất. Tài liệu gốc dùng ngôn ngữ tốt để che giấu nội dung không tốt.
Đào Văn đọc xong, đặt xuống, và nói: "Tôi không làm cái này."
"Tại sao?"
"Vì dịch tốt một tài liệu xấu sẽ làm nó trông tốt hơn thực chất. Tôi không làm việc đó." Đào Văn trả lại tài liệu. "Nếu ông muốn tài liệu này hay hơn, hãy viết lại nó thật sự hay hơn. Tôi sẽ dịch bản mới."
Người đó tức giận và đi. Đào Văn quay lại công việc bình thường.
Đó là ranh giới duy nhất ông vẽ ra trong ba mươi năm — không dịch để che giấu, chỉ dịch để làm rõ.
Điều mà những người học trò của Đào Văn sau này nhớ nhất không phải kỹ thuật dịch hay kiến thức ngôn ngữ. Mà là thái độ của ông với từng chữ.
"Mỗi chữ quan trọng." Ông hay nói. "Không phải chữ nào cũng khó thay, nhưng chữ nào cũng đáng suy nghĩ. Dịch nhanh là được một bản có thể đọc. Dịch chậm là được một bản đáng đọc."
"Có khi nào hai bản giống nhau không?" Học trò hỏi.
"Hiếm." Đào Văn lắc đầu. "Và khi giống nhau, thường là một bản quá tệ hoặc nội dung quá đơn giản."
Trong những năm sau khi Gia Cát Lượng mất và Thục Hán đang suy yếu dần, Đào Văn tiếp tục làm việc như không có gì thay đổi.
Về mặt nào đó, với ông thực sự không có gì thay đổi — sách vẫn cần được dịch, ngôn ngữ vẫn cần người đứng cầu nối giữa bản cũ và bản đọc được. Chính trị thay đổi nhưng nhu cầu đó không thay đổi.
Ông sống qua sự thay đổi của nhiều người lãnh đạo sau Gia Cát Lượng mà không gắn bó đặc biệt với ai. Không phải vì ông không có lập trường mà vì công việc của ông không phụ thuộc vào ai đang nắm quyền.
Sách cần được dịch là sách cần được dịch, dù bên ngoài là thời Gia Cát Lượng hay thời Khương Duy hay thời sắp sụp đổ.
Khi Thục Hán sụp đổ năm 263 — khi Đặng Ngải vào Thành Đô và Lưu Thiện đầu hàng — Đào Văn đang ngồi trong phòng làm việc của mình dịch một bản văn lịch sử cổ.
Ông nghe tiếng ồn từ xa vọng vào, hiểu rằng điều gì đó lớn đang xảy ra, nhưng không đứng dậy đi xem. Ông đọc thêm một trang nữa trước khi đặt bút xuống.
Sau đó ông ra ngoài và hỏi người đầu tiên gặp: "Chuyện gì vậy?"
"Thục Hán sụp đổ rồi. Đặng Ngải vào thành."
Đào Văn gật đầu, quay vào trong, và cất tài liệu đang dịch dở vào hòm gỗ cẩn thận.
Không biết sẽ còn được tiếp tục không. Nhưng cất cẩn thận thì vẫn hơn để bừa bãi.
Dưới triều mới, Đào Văn vẫn làm việc — người cần dịch tài liệu không biến mất chỉ vì triều đại thay đổi. Những người cai trị mới cũng có tài liệu cần dịch, sách cần được làm cho dễ đọc hơn.
Đào Văn làm việc cho họ như đã làm cho người trước — không vì trung thành hay phản bội mà vì công việc là công việc.
Chỉ có một điều ông từ chối — dịch tài liệu tuyên truyền chê bai những người ông đã từng phục vụ. Không phải vì tiếc nuối hay vì lòng trung thành với quá khứ, mà vì đó là loại tài liệu ông không tin là đáng dịch — không phải vì nội dung mà vì mục đích.
Người ta chấp nhận điều đó vì ông giỏi trong những việc khác.
Cuốn sổ ghi chú của Đào Văn — cuốn sổ ông dùng để ghi những câu hỏi, những chỗ không chắc, những lựa chọn từ ngữ khác nhau — dày đến mức ông phải dùng hơn ba mươi cuốn trong ba mươi năm.
Sau khi ông mất, những cuốn sổ đó được tìm thấy trong phòng làm việc và không ai biết làm gì với chúng. Cuối cùng chúng được đặt vào kho lưu trữ của thư viện Thành Đô cùng với nhiều tài liệu khác.
Không ai đọc chúng trong nhiều năm. Rồi một học giả trẻ tình cờ tìm thấy và đọc một cuốn.
Trong cuốn sổ đó, ông tìm thấy không phải kỹ thuật mà là suy nghĩ — những băn khoăn về việc chọn từ này hay từ kia, những lý do đằng sau những lựa chọn, những trường hợp ngoại lệ và tại sao chúng là ngoại lệ.
Học giả trẻ đó sau này viết rằng cuốn sổ của Đào Văn dạy ông nhiều hơn bất kỳ sách giáo khoa nào — không phải vì nó có câu trả lời mà vì nó cho thấy rằng người thật đang làm việc thật phải đối mặt với những câu hỏi thật.
Đó là di sản không ngờ của người dịch binh thư vô danh.
Người học trò duy nhất mà Đào Văn thực sự dạy nghề — không phải dạy qua công việc mà dạy có chủ ý — tên là Phùng Khải, mười tám tuổi khi đến gõ cửa phòng làm việc của ông.
Phùng Khải đến không phải xin việc. Ông ta đến để hỏi một câu hỏi: "Làm thế nào để dịch một từ không có từ tương đương trong ngôn ngữ mới?"
Đào Văn nhìn người trẻ tuổi đứng trước mặt. Đây là câu hỏi của người đã tự mình thử dịch và gặp vướng mắc thực sự — không phải câu hỏi lý thuyết.
"Ông đang dịch cái gì?"
"Một đoạn trong Trang Tử. Có một từ..." Phùng Khải dừng lại. "Không tìm được từ nào trong ngôn ngữ hiện tại có cùng nghĩa đầy đủ."
Đào Văn gật đầu. "Vào đây. Kể cho tôi nghe từ đó là từ gì."
Họ ngồi nói chuyện về từ đó trong ba canh giờ. Không phải Đào Văn giải thích và Phùng Khải nghe — mà cả hai cùng khám phá, đề xuất cách giải quyết, phản biện nhau, thử lại.
Kết quả là một cách tiếp cận mà không ai trong hai người có một mình — và Đào Văn nhận ra rằng người trẻ này có thứ ông cần: góc nhìn mới của người chưa quen với những giới hạn mà ông đã chấp nhận qua nhiều năm.
Phùng Khải học với Đào Văn trong bốn năm.
Không phải bốn năm học theo lịch học hay chương trình — chỉ là bốn năm họ làm việc gần nhau, Phùng Khải hỏi và Đào Văn trả lời, Đào Văn giao bài và Phùng Khải làm rồi đưa lại để phê bình.
Đào Văn không phải người thầy dịu dàng. Ông nói thẳng khi chỗ nào không đúng, không giảm nhẹ để học trò cảm thấy tốt hơn. Nhưng ông cũng không bao giờ nói "sai" mà không giải thích tại sao sai, và không bao giờ từ chối khi học trò cần hỏi thêm.
"Thầy có bao giờ mềm hơn không?" Phùng Khải hỏi một lần sau khi bị phê bình thẳng thắn đặc biệt.
"Với từ ngữ thì không." Đào Văn đáp không chút do dự. "Từ ngữ không có cảm xúc. Từ đúng hay sai không phụ thuộc vào người nói hay người nghe cảm thấy thế nào."
"Nhưng người học thì có cảm xúc."
"Có." Đào Văn nhìn học trò. "Vì vậy tôi không nói ông sai theo kiểu chê bai con người — tôi nói chỗ này không đúng và đây là lý do. Hai thứ khác nhau."
Phùng Khải nghĩ về sự khác biệt đó và từ từ hiểu — phê bình công việc không phải phê bình người làm công việc. Đó là bài học ông mang theo suốt nghề nghiệp.
Sau khi Thục Hán sụp đổ, Phùng Khải chuyển đi nơi khác — đến Lạc Dương, kinh đô của nhà Tấn mới, nơi có cơ hội việc làm tốt hơn cho người biết nhiều ngôn ngữ và biết xử lý tài liệu khó.
Trước khi đi, ông đến từ biệt Đào Văn.
"Thầy có lời khuyên gì không?" Phùng Khải hỏi — không phải câu hỏi lịch sự mà câu hỏi thực sự.
Đào Văn suy nghĩ. "Nhớ rằng công việc của mình là cầu nối. Cầu nối tốt thì vô hình — người ta đi qua mà không chú ý đến cầu. Đó là mục tiêu."
"Không muốn được chú ý sao?"
"Muốn hay không không quan trọng." Đào Văn lắc đầu. "Quan trọng là người ta đi được qua. Nếu họ phải chú ý đến cầu, nghĩa là cầu đang cản trở chứ không giúp."
Phùng Khải gật đầu và ghi câu đó vào trong đầu.
Trong nhiều năm sau đó ở Lạc Dương, mỗi khi nhận xét về bản dịch của mình, ông tự hỏi: bản này có như cây cầu vô hình không, hay đang cản trở người đọc thay vì giúp họ?
Đào Văn mất vào năm không ai ghi chép lại — không phải vì không ai quan tâm mà vì ông mất bình thường và bình yên, không có gì đặc biệt để ghi. Người tìm thấy ông là người láng giềng đến hỏi mượn thứ gì đó, thấy ông ngồi trên ghế không phản ứng.
Không có đám tang lớn. Không có viên quan nào đến thắp nhang. Phùng Khải lúc đó ở Lạc Dương nghe tin sau hai tuần.
Ông ngồi im một lúc sau khi nghe, rồi tiếp tục công việc. Đó là cách Đào Văn muốn ông phản ứng — không phải vì ông thầy không quan trọng mà vì công việc tiếp tục và đó là cách tưởng nhớ thực sự.
Những bản dịch của Đào Văn tồn tại dưới nhiều hình thức khác nhau — một số được chép lại nhiều lần và lan truyền, một số bị thất lạc trong chiến loạn sau đó khi nhà Tây Tấn cũng sụp đổ, một số may mắn được cất giữ trong các thư viện tư nhân và tồn tại đến thế kỷ sau.
Không có bản nào ghi tên người dịch.
Điều đó là đúng theo mong muốn của Đào Văn — cầu nối tốt thì vô hình. Người ta đọc Tôn Tử hay Ngô Khởi và hiểu được, không cần biết ai đã làm cho việc hiểu đó dễ hơn.
Nhưng trong cuốn sổ ghi chú của ông — ba mươi cuốn dày, sau này được học giả trẻ tìm thấy trong kho lưu trữ — có đủ bằng chứng về một con người đã dành ba mươi năm để ngồi trong phòng nhỏ, đốt đèn, và làm cho từng chữ dễ hiểu hơn một chút.
Không phải anh hùng. Không phải thánh nhân. Chỉ là người làm tốt công việc của mình mỗi ngày, trong im lặng, không đòi hỏi được nhớ đến.
Điều cuối cùng mà học giả trẻ tìm thấy trong cuốn sổ ghi chú của Đào Văn — trong cuốn cuối cùng, trang cuối cùng, được viết bằng chữ nhỏ và cẩn thận — là một câu không phải ghi chú về dịch thuật:
"Có những thứ chỉ nói được bằng chữ cũ. Có những thứ chỉ nói được bằng chữ mới. Người dịch sống ở khoảng giữa — không hoàn toàn thuộc về bên nào, nhưng cần thiết cho cả hai."
Học giả trẻ đọc câu đó nhiều lần và nghĩ rằng đây không chỉ là mô tả công việc dịch thuật. Đây là mô tả về một người — về cách Đào Văn hiểu vị trí của mình trong thế giới.
Sống ở khoảng giữa. Không thuộc về hoàn toàn bên nào. Cần thiết cho cả hai.
Đó là cách sống của người cầu nối — không phải cô đơn mà là cái vị trí duy nhất từ đó có thể nhìn thấy cả hai bờ.
Phùng Khải ở Lạc Dương tiếp tục công việc dịch thuật trong hơn hai mươi năm sau khi Đào Văn mất. Ông dịch không chỉ binh thư và lịch sử mà cả thơ ca, triết học, và sau này cả những tài liệu hành chính.
Ông được biết đến trong giới học giả của kinh đô Lạc Dương như người dịch đáng tin cậy — không phải người dịch hay nhất về mặt văn phong, nhưng người dịch chính xác nhất về mặt ý nghĩa.
Đó là đánh giá mà ông bằng lòng. Chính xác quan trọng hơn hay — điều đó ông học từ Đào Văn và không bao giờ quên.
Khi người ta hỏi ông học nghề từ ai, ông trả lời tên Đào Văn — cái tên mà phần lớn người ở Lạc Dương không biết và phải hỏi lại "ông ấy là ai?"
"Người dịch binh thư trong thư phòng của Gia Cát Lượng." Phùng Khải trả lời. "Không nổi tiếng nhưng làm việc tốt trong ba mươi năm."
Người hỏi thường gật đầu và không hỏi thêm — cái tên không có tiếng vang để gây ấn tượng.
Nhưng với Phùng Khải, không ai quan trọng hơn người thầy đó — người đã dạy ông rằng cầu nối tốt thì vô hình và công việc tốt không cần được nhớ đến để có ý nghĩa.
Trong giới dịch thuật của nhà Tấn sau này, có một câu được truyền nhau không biết bắt nguồn từ đâu: "Dịch xấu là phản bội, dịch tốt là biến mất."
Phùng Khải khi nghe câu đó lần đầu nhận ra ngay đây là tinh thần của điều Đào Văn đã dạy ông — dù ông không biết ai đầu tiên nói câu đó, và có thể không phải từ Đào Văn.
Nhưng câu đó đúng và đó là đủ.
Đào Văn đã biến mất vào trong những bản dịch của ông — ba mươi năm ngồi trong phòng nhỏ và làm cho từng chữ dễ hiểu hơn, và điều đó là tất cả những gì ông muốn để lại.
Không phải tên. Không phải danh tiếng. Chỉ là những trang sách mà người ta đọc được.
Và đó, theo cách riêng của nó, là một cuộc đời hoàn chỉnh.
