Năm Thái Khang nguyên niên — năm 280 sau Công nguyên — nhà Tây Tấn thống nhất thiên hạ, kết thúc hơn một thế kỷ chia cắt.
Sử sách ghi sự kiện đó như một điểm kết thúc và một điểm bắt đầu mới. Nhưng cho những người bình thường đang sống qua cái ngày đó — như mọi ngày khác trong cuộc đời họ — không có gì thực sự thay đổi trong ngày hôm đó. Trời vẫn sáng buổi sáng. Ruộng vẫn cần cày. Trẻ con vẫn đói bữa sáng.
Lý Hà năm đó sáu mươi hai tuổi, sống ở một làng nhỏ thuộc đất Thục cũ, nay là đất Tấn. Bà đã sống qua đủ thứ — thời Lưu Thiện, thời Đặng Ngải chiếm Thành Đô, thời chuyển giao, và bây giờ là thời mới.
Con cái bà đã lớn và có gia đình riêng. Chồng bà đã mất cách đây mười năm. Bà sống một mình trong căn nhà mà cha chồng đã xây từ trước khi Lưu Bị vào Ích Châu.
Trong cái ngày thiên hạ "thống nhất," bà đang trồng rau.
Người hàng xóm — họ Vương, trẻ hơn bà hai mươi tuổi — chạy sang báo tin: "Bà Lý ơi! Thiên hạ thống nhất rồi! Nhà Tấn đã diệt Ngô!"
Lý Hà không ngừng trồng rau. "Vậy à."
"Bà không vui sao? Thiên hạ thái bình rồi!"
Bà đứng dậy, nhìn người hàng xóm. "Thuế có giảm không?"
"Cái đó... không biết."
"Lính còn đóng ở đây không?"
"Vẫn còn chắc."
"Giá gạo ở chợ thay đổi chưa?"
"Chưa kiểm tra."
"Vậy thì với tôi chưa có gì thay đổi." Lý Hà ngồi xuống trở lại. "Khi thuế giảm, tôi sẽ vui. Khi lính về nhà, tôi sẽ vui. Khi con cháu không cần lo bị tòng quân, tôi sẽ vui." Bà cầm cái thuổng lên. "Thiên hạ thống nhất hay không thống nhất — với người dân như tôi, cái quan trọng là ngày mai ăn gì."
Người hàng xóm đứng im một lúc, không biết nói gì. Rồi quay về.
Lý Hà trồng nốt luống rau, rửa tay, vào nhà nấu cơm.
Bà nhớ lại cuộc đời mình — sinh ra dưới triều Lưu Chương, lớn lên dưới triều Lưu Bị, lấy chồng dưới triều Lưu Thiện, già đi qua sự sụp đổ của nhà Thục Hán và những thay đổi tiếp theo.
Trong tất cả những thay đổi đó, cái gì đã không thay đổi?
Mảnh ruộng. Vẫn cần cày vào mùa xuân, gặt vào mùa thu. Đứa trẻ. Vẫn đói vào bữa sáng và cần được cho ăn. Người già. Vẫn đau lưng và cần người giúp.
Những thứ đó không phụ thuộc vào ai đang ngồi trên ngai vàng ở Lạc Dương hay Thành Đô hay Kiến Nghiệp. Chúng tồn tại trước khi có nhà Thục Hán và sẽ tồn tại sau khi nhà Tấn cũng qua đi.
Đứa cháu trai của Lý Hà đến thăm bà vào cuối năm đó. Nó mười tám tuổi, đang học chữ với ông thầy trong huyện, đang hứng khởi với những câu chuyện về thời Tam Quốc mà nó vừa đọc.
"Bà ơi, bà sống qua thời đó rồi. Kể cho cháu nghe đi."
Lý Hà ngồi đan giỏ, nghĩ một lúc. "Kể chuyện gì?"
"Chuyện anh hùng. Chuyện những trận đánh lớn. Cháu đọc sách nhưng muốn nghe người thực sự sống qua kể."
"Bà không gặp anh hùng nào." Bà nói thẳng. "Bà không ở gần những trận đánh lớn. Bà chỉ sống ở đây, trồng rau, nuôi con."
"Vậy thì thời đó như thế nào theo bà?"
Lý Hà suy nghĩ thực sự, không vội trả lời.
"Mệt mỏi." Bà nói sau một lúc. "Không phải kiểu mệt mỏi của người làm việc nặng — kiểu đó bình thường. Mà là kiểu mệt mỏi của người không biết ngày mai sẽ như thế nào. Thuế năm nay bao nhiêu? Lính có đến trưng thu không? Có trận đánh gần đây không? Con trai có bị tòng quân không?" Bà đan tiếp. "Khi không biết những điều đó, không thể lên kế hoạch. Không thể yên tâm. Mỗi ngày thức dậy đều là một bước đi trong tối."
Đứa cháu lắng nghe, không ngắt lời.
"Nhưng người ta vẫn thức dậy mỗi ngày." Lý Hà tiếp tục. "Vẫn nấu cơm. Vẫn ra đồng. Vẫn sinh con và nuôi con. Không phải vì không sợ — mà vì không có lựa chọn nào khác và vì cần phải tiếp tục."
"Bà không có lúc nào muốn dừng lại không?"
"Có." Bà thẳng thắn. "Nhiều lần. Khi chồng mất. Khi con trai bị trưng dụng đi xây kênh rồi bệnh về. Khi mất mùa hai năm liền." Bà nhìn xuống giỏ đan. "Nhưng dừng lại thì làm gì? Vẫn còn đứa con gái cần ăn. Vẫn còn mảnh ruộng cần người cày."
Câu chuyện cuối cùng mà Lý Hà kể cho đứa cháu trong buổi tối hôm đó không phải câu chuyện về anh hùng hay trận đánh.
Đó là câu chuyện về một bữa cơm.
Năm Thục Hán mất — năm Đặng Ngải dẫn quân vào Thành Đô — bà đang ở nhà với hai đứa con nhỏ và mẹ chồng già. Chồng bà đi buôn bán xa chưa về. Ngoài đường tiếng người chạy loạn và tiếng ngựa quân đội.
Bà không ra ngoài. Bà đóng cửa, ngồi trong nhà, và nấu cơm.
Không phải vì bình tĩnh phi thường. Mà vì hai đứa con nhỏ đang đói và cần được cho ăn, dù ngoài kia thiên hạ đang đổi chủ.
Bát cơm đó — cơm trắng đơn giản, không có gì thêm vì tình huống khẩn cấp — là bữa cơm bà nhớ rõ nhất trong cuộc đời, hơn bất kỳ bữa cơm đặc biệt nào khác.
"Tại sao?" Đứa cháu hỏi.
"Vì bữa cơm đó, bà hiểu rằng việc quan trọng nhất của mình là ở trong bếp, không phải ngoài đường." Lý Hà đặt giỏ xuống. "Những người anh hùng lo việc thiên hạ. Người như bà lo bữa cơm cho con. Thiếu cái nào cũng không được."
Đứa cháu về sau kể lại câu chuyện đó cho con cái nó. Và chúng kể tiếp cho con cái của chúng.
Không phải câu chuyện về trận Xích Bích hay về Quan Vũ quá Ngũ Quan chém Lục Tướng. Mà câu chuyện về người bà ngồi nấu cơm khi thiên hạ đổi chủ ở ngoài cửa.
Câu chuyện đó không được ghi trong sách sử. Không ai coi đó là điều đáng ghi chép.
Nhưng nó được truyền miệng, từ người này sang người kia, trong những gia đình bình thường của những vùng đất bình thường — nhắc nhở rằng lịch sử không chỉ là những gì được viết xuống mà còn là những gì được sống qua và kể lại ở bàn ăn tối.
Năm Thái Khang nguyên niên trôi qua. Nhà Tấn trị vì thiên hạ. Rồi nhà Tấn cũng sụp đổ, và những nhà khác nối tiếp.
Mảnh ruộng vẫn được cày vào mùa xuân. Đứa trẻ vẫn đói vào bữa sáng. Người già vẫn đau lưng.
Và ở đâu đó trong hàng triệu ngôi nhà của thiên hạ, có người đang nấu cơm cho người thân của mình — không vì anh hùng, không vì lịch sử, mà vì đó là điều cần làm vào lúc này.
Đó cũng là câu chuyện của thời Tam Quốc.
Câu chuyện thật nhất trong tất cả những câu chuyện.
