Trong tất cả những cái tên gắn với Thục Hán — Lưu Bị, Gia Cát Lượng, Quan Vũ, Trương Phi, Triệu Vân — không có tên của người đã giữ thành Thành Đô trong những tháng tháng dài nhất của chiến tranh.
Người đó là Dương Thị — vợ của một viên quan nhỏ của Lưu Chương, người đã đầu hàng Lưu Bị khi Thành Đô thất thủ. Chồng bà về sau làm quan nhỏ dưới trướng Lưu Bị, không nổi bật, không tai tiếng.
Nhưng trong giai đoạn Lưu Bị vây Thành Đô, trong khi những người đàn ông bàn luận về đầu hàng hay chống giữ, Dương Thị làm một việc không ai yêu cầu: bà tổ chức những người phụ nữ trong thành lo lương thực và nước uống cho người giữ thành.
Dương Thị ba mươi lăm tuổi khi cuộc vây hãm bắt đầu, chồng đang đóng quân ở mặt trận phía nam và không biết thành đang bị vây. Bà ở trong thành với hai đứa con, mẹ chồng già bệnh, và không có đàn ông nào trong nhà đủ khỏe để làm gì.
Trong ngày đầu tiên của cuộc vây hãm, bà đến nhà hàng xóm họ Lý và nói: "Chị có thể nấu cơm không? Lính giữ thành cần ăn."
Người họ Lý nhìn bà. "Tôi nấu rồi đưa đến đâu?"
"Đến cổng đông. Tôi sẽ tổ chức việc phân phát."
Người họ Lý gật đầu. Họ đi gõ cửa nhà tiếp theo.
Trong vòng ba ngày, Dương Thị đã tổ chức được một nhóm gần năm mươi người phụ nữ — không có tên gọi chính thức, không có cơ cấu quan liêu, chỉ là những người biết mình cần làm gì và đang làm. Họ nấu cơm, vác nước, vá quần áo bị rách, băng bó những vết thương nhẹ không cần thầy thuốc.
Viên tướng giữ thành — Trương Nhậm — biết đến hoạt động này vào ngày thứ tư. Ông ta gọi Dương Thị đến hỏi.
"Ai cho phép bà làm vậy?"
"Không ai." Dương Thị đứng thẳng, không khúm núm. "Không có quy định nào nói phụ nữ không được nấu cơm cho lính."
Trương Nhậm nhìn bà. "Tôi cần biết số lượng để đảm bảo nguồn nguyên liệu."
"Hiện tại cần bốn mươi thùng gạo mỗi ngày và hai mươi thùng nước. Chúng tôi đang lấy từ các kho dự trữ của nhà dân tự nguyện đóng góp." Bà đưa cho ông ta một tờ giấy. "Đây là danh sách những nhà đã đóng góp và số lượng. Nếu tướng quân có thể bổ sung từ kho quân lương, chúng tôi có thể tăng khẩu phần."
Trương Nhậm nhìn tờ giấy, nhìn người phụ nữ đứng trước mặt, rồi gọi thư ký vào. "Cấp cho bà này mười thùng gạo từ kho."
Cuộc vây hãm kéo dài hơn ai dự tính — hơn một tháng, trong đó lương thực và tinh thần đều là vấn đề.
Dương Thị nhận ra rằng vấn đề tinh thần không kém vật chất. Những người lính ngồi trên tường thành ngày qua ngày, không có trận đánh lớn mà chỉ có sự bất định và sự mòn mỏi. Tinh thần rơi xuống theo ngày.
B� đề xuất với Trương Nhậm: "Cho phép gia đình lính trong thành đến thăm họ một lần mỗi ngày. Không cần lâu — một canh giờ, ở chân tường, cách xa vị trí chiến đấu."
"Sẽ làm loạn kỷ luật."
"Sẽ nhắc họ nhớ lý do giữ thành." Dương Thị không nhường. "Người ta không giữ thành vì trung thành với chủ tướng. Người ta giữ thành vì có gia đình ở bên trong."
Trương Nhậm ngần ngại. Rồi cho phép thực hiện thí điểm một ngày.
Hôm đó, tinh thần lính trên tường tốt hơn rõ rệt. Ông ta tiếp tục cho phép.
Thành Đô đầu hàng sau bốn mươi ba ngày — không phải vì quân hết sức mà vì Lưu Chương và các cố vấn quyết định đổ máu thêm là vô ích khi đại thế đã rõ. Đó là quyết định đúng theo nhiều nghĩa.
Khi quân Lưu Bị vào thành, Dương Thị đứng ở chỗ nhóm phụ nữ của bà vẫn thường phân phát cơm và nhìn dòng quân đi qua.
Một người lính dừng lại hỏi: "Chị là ai?"
"Vợ của quan dưới trướng Lưu Chương cũ."
"Chị không sợ à?"
Dương Thị nghĩ một lúc. "Sợ thì có. Nhưng tôi chưa làm gì trái luật. Tôi chỉ nấu cơm cho người cần ăn."
Người lính gật đầu và tiếp tục đi.
Dưới triều Lưu Bị, chồng Dương Thị tiếp tục làm quan nhỏ và bà tiếp tục là vợ quan nhỏ. Cuộc sống không thay đổi nhiều về hình thức.
Nhưng trong bà có một thứ đã thay đổi — cái biết rằng bà có thể tổ chức, có thể lãnh đạo, có thể quyết định và thực hiện quyết định khi cần. Không ai trao cho bà quyền lực đó trong bốn mươi ba ngày đó. Bà tự lấy vì tình huống cần người lấy và không có ai khác làm.
Không ai ghi tên bà vào sử sách. Trương Nhậm được nhớ đến như tướng giữ thành trung nghĩa. Những người đàn bà nấu cơm và vác nước trong bốn mươi ba ngày đó không được nhắc đến.
Nhưng những người lính trên tường thành đã không đói, đã không khát, đã có gia đình đến thăm mỗi ngày. Và điều đó đã giúp họ giữ được thêm nhiều ngày hơn trước khi tình thế tất nhiên của lịch sử xảy ra.
Đó là phần của Dương Thị trong câu chuyện.
Phần nhỏ. Nhưng thật.
Dương Thị không phải người duy nhất làm những điều như vậy trong cuộc vây hãm Thành Đô — bà là người tổ chức, nhưng bốn mươi chín người phụ nữ khác đã cùng làm với bà.
Trong số đó có người họ Trần — góa phụ, năm mươi tuổi, nổi tiếng trong xóm vì nấu ăn ngon. Bà là người đầu tiên Dương Thị gõ cửa khi bắt đầu tổ chức nhóm, và câu trả lời của bà là đã kể: "Tôi nấu rồi đưa đến đâu?"
Có người họ Lưu — vợ của một viên quan nhỏ, ba con, không có kinh nghiệm tổ chức nhưng sức khỏe tốt và không ngại làm việc nặng. Bà chuyên việc vác nước — ba mươi sáu ngày liên tục, ngày nào cũng bốn chuyến từ giếng đến điểm phân phát.
Có người họ Mã — thầy lang không chính thức, tự học từ cha chồng, không có chứng nhận của quan phủ nhưng biết đủ để băng bó những vết thương nhẹ và nhận ra những vết thương cần thầy thuốc thật.
Và có người họ Triệu — mười bảy tuổi, con gái của người thợ may, không có kỹ năng đặc biệt nào ngoài chạy nhanh. Trong bốn mươi ba ngày, bà là người chạy tin nhắn giữa các điểm — chạy từ điểm phân phát này đến điểm kia, báo cáo tình hình, chuyển yêu cầu.
Không ai trong số bốn mươi chín người đó được nhắc đến trong bất kỳ tài liệu lịch sử nào về sự thất thủ của Thành Đô. Lịch sử ghi về Lưu Chương, về sự đầu hàng, về Lưu Bị vào thành. Không ghi về những bữa cơm.
Nhưng trong ký ức của những người lính đã giữ thành trong bốn mươi ba ngày đó — những người sau này giải ngũ và trở về làng quê, kể chuyện cho vợ con — điều họ nhớ không chỉ là tường thành và vũ khí.
Họ nhớ bữa cơm.
"Trong ngày thứ hai mươi, khi cả tôi và những người xung quanh đã bắt đầu mất hy vọng," một người lính già kể cho cháu nhiều năm sau, "có một người phụ nữ mang đến cháo nóng. Không phải cháo ngon — chỉ là cháo loãng với ít muối. Nhưng nóng. Và có người mang đến." Ông dừng lại. "Điều đó nhắc nhở rằng có người trong thành còn nghĩ đến chúng tôi. Không phải chỉ có chúng tôi đang giữ thành — mà có người trong thành cũng đang giữ theo cách của họ."
Sau khi Thành Đô về tay Lưu Bị, Dương Thị tiếp tục cuộc sống bình thường.
Chồng bà trở về — đã thoát khỏi trận đánh phía nam mà không bị thương nặng, được giữ lại làm quan dưới trướng mới vì có kinh nghiệm hành chính. Họ tiếp tục sống trong cùng ngôi nhà, hai đứa con lớn lên và có gia đình riêng.
Dương Thị không nhắc đến những ngày vây hãm với chồng — không phải vì không muốn mà vì không biết bắt đầu từ đâu. Chồng bà không có mặt trong đó, không thấy những gì bà thấy, không biết những gì bà biết sau bốn mươi ba ngày đó.
Có một khoảng cách giữa hai người sau đó — không phải khoảng cách của tình cảm mà khoảng cách của kinh nghiệm. Bà đã sống qua điều gì đó mà ông không thể hiểu đầy đủ dù nghe kể.
Đó là chuyện thường trong thời loạn — mỗi người sống qua những thứ mà người khác không thể hoàn toàn hiểu được.
Người họ Triệu — cô gái mười bảy tuổi chạy tin nhắn trong suốt bốn mươi ba ngày — lớn lên và trở thành người tổ chức chợ huyện trong vùng, người điều phối việc phân phối hàng hóa giữa các làng trong những mùa thu hoạch kém.
Không ai biết điều đó đến từ đâu — cô không có học vấn về kinh doanh hay quản lý, chỉ có kinh nghiệm từ bốn mươi ba ngày chạy khắp Thành Đô mang tin nhắn và học được rằng việc điều phối thông tin giữa các điểm khác nhau là nghề có thể học được và có thể làm tốt.
Người họ Mã — thầy lang không chính thức — sau này được chấp nhận học chính thức từ một thầy thuốc có tiếng trong vùng, người nghe nói về việc bà làm trong bốn mươi ba ngày và đề nghị dạy thêm miễn phí.
Người họ Lưu — người vác nước — tiếp tục vác nước, nhưng sau này tổ chức nhóm phụ nữ trong làng giúp đỡ những gia đình có người đàn ông đi lính. Cô không nói về bốn mươi ba ngày đó nhưng cách làm việc của cô — cách tổ chức, cách phân công, cách không để ai làm quá sức — rõ ràng học từ đó.
Dương Thị già đi trong ngôi nhà quen thuộc, với chồng và con cháu xung quanh. Về cuối đời bà ít nói hơn — không phải vì mất trí mà vì cảm thấy không cần nói nhiều.
Nhưng có một điều bà nói với đứa cháu gái — mười lăm tuổi, hay hỏi câu hỏi khó — khi đứa cháu hỏi bà về thời trẻ.
"Bà đã làm điều gì mà bà thấy tự hào nhất?"
Dương Thị suy nghĩ lâu. "Không phải điều lớn lao. Chỉ là bốn mươi ba ngày nấu cơm."
"Chỉ vậy thôi sao?"
"Chỉ vậy thôi. Nhưng trong bốn mươi ba ngày đó, bà học được rằng mình có thể làm nhiều hơn mình nghĩ. Và học được rằng những thứ nhỏ — bữa cơm, thùng nước, tin nhắn đúng lúc — là thứ giữ người ta tiếp tục khi mọi thứ khác đang lung lay."
Đứa cháu gật đầu, nhưng Dương Thị không chắc nó hiểu. Có những thứ chỉ hiểu được khi sống qua, không thể giải thích đủ bằng lời.
Nhưng nói ra cũng không vô ích. Có thể đứa cháu sẽ nhớ lại câu đó trong một ngày nào đó khi cần.
Thành Đô tiếp tục là kinh đô của Thục Hán trong nhiều thập kỷ sau đó. Những bức tường thành mà Dương Thị từng đứng nhìn lên — nơi những người lính đứng gác trong bốn mươi ba ngày — vẫn ở đó, vẫn là bức tường, dù tên người đứng sau nó đã thay đổi.
Giếng nước mà người họ Lưu vác nước từ đó vẫn còn dùng được nhiều năm sau.
Những bức tường và giếng nước không nhớ điều gì. Chúng chỉ tồn tại và phục vụ bất kỳ ai đang cần chúng.
Nhưng những người đã dùng chúng trong bốn mươi ba ngày đó — những người lính trên tường, những người phụ nữ dưới tường — họ nhớ. Và ký ức đó, dù không được ghi chép, là thứ thật nhất còn lại sau khi tất cả những tên tuổi lớn đã trở thành lịch sử.
Trong những năm dưới triều Lưu Bị và sau đó là Lưu Thiện, Thành Đô phát triển thêm — không phải nhờ những trận đánh mà nhờ những năm hòa bình tương đối khi không có chiến tranh lớn trong vùng. Người buôn bán đến, chợ mở rộng, nhà cửa xây thêm.
Dương Thị sống qua sự thay đổi đó và quan sát từ xa. Bà không tham gia vào chính trị hay thương mại — chỉ là người vợ của quan nhỏ, người mẹ của những người con đã có cuộc sống riêng.
Nhưng bà quan sát theo cách của người đã từng tổ chức bốn mươi chín người trong bốn mươi ba ngày — nhận ra cái gì đang hoạt động tốt và cái gì đang không. Thấy khi nào hệ thống phân phối lương thực của thành phố có vấn đề và biết tại sao vì bà đã giải quyết vấn đề tương tự ở quy mô nhỏ hơn.
Đôi khi bà nói với chồng về những điều đó — không phải để ông làm gì mà chỉ để nói. Chồng bà nghe, thỉnh thoảng đề xuất lên cấp trên, thỉnh thoảng không. Không có gì đặc biệt trong đó.
Chỉ là một người đàn bà biết nhiều hơn người ta nghĩ bà biết, đang sử dụng điều đó theo cách nhỏ nhất có thể mà vẫn có ích.
Người họ Trần — người nấu ăn ngon, người đầu tiên Dương Thị gõ cửa — mất trước Dương Thị mười năm, trong một mùa bệnh dịch nhỏ.
Dương Thị đến lo tang lễ cùng với mấy người phụ nữ khác từ nhóm năm đó — những người còn sống và còn ở Thành Đô. Họ không nói nhiều trong đám tang, chỉ làm những việc cần làm.
Nhưng sau đám tang, trong lúc ngồi uống trà, một trong số họ nói: "Tôi đôi khi nghĩ về những ngày đó. Bốn mươi ba ngày."
Mọi người im lặng một lúc.
"Tôi cũng nghĩ." Người khác nói.
"Chúng ta đã làm được." Người thứ ba nói, giọng không hào hứng mà bình thản — xác nhận một sự thật đã biết.
"Làm được." Dương Thị đồng ý.
Không ai nói thêm gì. Uống trà xong thì về.
Đó là lần duy nhất họ nói thẳng về điều đó với nhau, dù đã biết nhau gần ba mươi năm.
Đôi khi không cần nói nhiều. Đôi khi chỉ cần ngồi cùng nhau và biết rằng người bên cạnh mình hiểu.
Cuối đời Dương Thị sống trong ngôi nhà của đứa con trai lớn — vì chồng bà đã mất và bà không muốn ở một mình. Không phải vì không thể ở một mình mà vì không muốn.
Trong những ngày đó, đứa cháu gái hay ngồi cạnh bà vào buổi tối và kể chuyện về ngày ở trường — người bạn nào không chơi cùng, thầy giáo dạy cái gì, chuyện gì buồn cười xảy ra trong giờ học.
Dương Thị lắng nghe tất cả với sự chú ý thực sự, hỏi lại những câu hỏi thực sự, không ngủ gật hay tỏ ra mệt mỏi.
Đứa cháu hỏi một lần: "Bà không chán nghe chuyện của cháu sao? Toàn chuyện nhỏ không."
"Không chán." Dương Thị lắc đầu. "Chuyện nhỏ là chuyện quan trọng nhất. Vì chuyện nhỏ là thứ người ta sống mỗi ngày."
Đó là điều bà học được trong bốn mươi ba ngày — rằng những thứ nhỏ, nếu làm tốt và làm đều, là thứ giữ cho mọi thứ lớn hơn đứng vững. Bữa cơm giữ người lính đứng được. Tin nhắn đúng lúc giữ cho kế hoạch không sụp đổ. Thùng nước đảm bảo người trên tường thành không khát.
Và câu chuyện của đứa cháu — dù nhỏ và dù không ai cần nghe ngoài bà — giữ cho đứa trẻ biết rằng có người lắng nghe.
Đó cũng là điều quan trọng.
Có một điều Dương Thị không kể với ai — kể cả với chồng, kể cả với đứa cháu hay hỏi câu hỏi khó.
Vào đêm thứ hai mươi lăm của cuộc vây hãm, khi bà đang một mình dọn dẹp sau buổi phân phát cơm cuối ngày, bà đã khóc.
Không phải khóc vì sợ — bà đã vượt qua sợ hãi từ tuần đầu. Không phải khóc vì mệt mỏi — dù mệt thật. Mà vì một lúc nào đó trong buổi chiều hôm đó, khi đang phân phát cơm, bà nhìn lên và thấy trên tường thành có một người lính rất trẻ — có lẽ không đến mười sáu tuổi — đang cầm bát cơm và nhìn xuống về phía bà với đôi mắt mà bà không thể mô tả là gì ngoài là "cô đơn tuyệt đối."
Bà không biết đứa trẻ đó là ai. Không nói chuyện với nó. Chỉ nhìn trong một giây rồi tiếp tục phân phát.
Nhưng đêm đó khi một mình, bà khóc vì cái nhìn đó.
Vì người lính trẻ đó đang đứng trên tường thành giữa cuộc chiến của người lớn mà không ai hỏi ý kiến nó, trong khi ở nhà chắc còn có mẹ hoặc chị hoặc ai đó đang lo lắng.
Và vì bà không thể làm gì ngoài mang bát cơm.
Đó là đêm duy nhất bà khóc trong bốn mươi ba ngày đó. Sáng hôm sau bà thức dậy, rửa mặt, và tiếp tục công việc.
Người ta thường nghĩ rằng mạnh mẽ có nghĩa là không bao giờ khóc. Nhưng Dương Thị hiểu điều khác — mạnh mẽ có nghĩa là khóc khi cần khóc và tiếp tục khi cần tiếp tục. Hai điều không loại trừ nhau.
Và người lính trẻ trên tường thành — dù tên bà không bao giờ biết, dù bà không biết nó có sống qua cuộc vây hãm hay không — là thứ bà mang theo từ bốn mươi ba ngày đó lâu nhất.
Không phải như nỗi buồn. Như lời nhắc nhở rằng trong mọi sự kiện lớn lao của lịch sử, có những cá nhân nhỏ bé đang sống qua nó — không phải anh hùng, không phải nhân vật, chỉ là người đang ở đó trong cái ngày đó vì hoàn cảnh đưa họ đến đó.
Và tất cả những người đó cần được nhìn thấy, dù chỉ một lần, dù chỉ trong một giây nhìn từ dưới lên trên.
Dương Thị đã làm điều đó — nhìn lên và thấy. Dù không thể làm gì hơn.
Đó cũng là điều quan trọng.
Câu chuyện về Dương Thị và bốn mươi ba ngày vây hãm Thành Đô là một trong nhiều câu chuyện tương tự diễn ra trên khắp thiên hạ trong thời Tam Quốc — những câu chuyện không ai ghi lại, không ai được biết đến, nhưng cộng lại tạo nên cái mà sau này người ta gọi là "thời đại đó."
Không có thời đại nào thuần túy là của những người anh hùng. Mọi thời đại đều được tạo ra bởi vô số hành động nhỏ của vô số người bình thường — những người nấu cơm, vác nước, chạy tin, làm những việc không tên không tuổi nhưng cần thiết.
Và Dương Thị, trong bốn mươi ba ngày đó, đã làm điều mà bất kỳ ai trong hoàn cảnh tương tự cũng có thể làm: thấy điều cần làm và làm nó, không đợi ai cho phép và không đòi ai ghi nhận.
Đó là loại can đảm bình thường nhất và cũng thực tế nhất — không can đảm của người anh hùng đối mặt với kiếm giáo, mà can đảm của người bình thường làm điều đúng trong hoàn cảnh không có ai ra lệnh phải làm.
