Chương 4: Người Thầy Thuốc Của Hai Phía

Thời Tam Quốc có vô số thầy thuốc — Hoa Đà nổi tiếng nhất, nhưng dưới Hoa Đà còn hàng nghìn người khác, ít tên tuổi hơn nhưng cũng cứu không ít mạng người. Trong số đó có Trần Y — người đàn bà học y từ cha, hành nghề ở vùng ranh giới giữa đất Tào và đất Lưu, chữa bệnh cho bất kỳ ai đến gõ cửa mà không hỏi họ là lính của ai. Đó là nguyên tắc duy nhất của bà, được phát biểu rõ ràng ngay từ đầu: "Tôi không hỏi người bệnh là ai. Tôi chỉ hỏi người bệnh đang đau chỗ nào." Trần Y học y từ cha trong mười lăm năm, theo cha đi khắp vùng chữa bệnh, ghi chép từng trường hợp vào cuốn sổ bằng chữ nhỏ và kín. Khi cha mất, bà kế thừa phòng khám và kế thừa cả nguyên tắc đó: không phân biệt bệnh nhân. Điều đó trong thời loạn là việc nguy hiểm. Lần đầu tiên nó thực sự nguy hiểm là khi một tên tướng nhỏ của quân Tào đến phòng khám, nhìn thấy bên giường bên cạnh là một tên lính bị thương trong bộ áo giáp của quân Lưu, và hỏi thẳng: "Mày đang chữa cho thằng địch?" "Tôi đang chữa cho người bị thương." Trần Y không nhìn lên khỏi vết thương đang băng bó. "Ông có cần khám không thì chờ đến lượt." Tên tướng im lặng một lúc rất dài. Rồi ông ta ngồi xuống ghế chờ. Không phải tất cả mọi người đều chấp nhận nguyên tắc đó. Một lần, nhóm lính Tào vào phòng khám và đòi bà đuổi bệnh nhân là lính Lưu ra ngoài. "Không được." Bà đứng chắn trước giường bệnh. "Người này đang bất tỉnh. Nếu các anh muốn bắt ông ta thì đợi ông ta tỉnh lại. Tôi không di chuyển bệnh nhân đang nguy kịch." "Mày che giấu địch." "Tôi che giấu bệnh nhân. Khác nhau." Bà nhìn thẳng. "Nếu các anh vào phòng này và gây rối, tôi sẽ đóng cửa phòng khám. Và tôi sẽ nói với chỉ huy của các anh tại sao tôi đóng cửa — vì lính của họ phá lò khám bệnh duy nhất trong vùng này." Nhóm lính nhìn nhau. Rồi đi ra. B� chữa cho lính của cả hai phía — không phải vì bà không có lập trường chính trị mà vì bà có một lập trường đơn giản hơn: người bị thương là người đang đau. Người đang đau cần được chữa. Đó là tất cả. Có đêm bà ngồi một mình sau khi bệnh nhân cuối cùng ra về, nhìn vào cuốn sổ ghi chép của mình và đếm: hôm nay ba lính Tào, hai lính Lưu, và một người dân thường. Sáu người. Bao nhiêu người trong số đó ngày mai sẽ lại ra chiến trường và có thể giết người mà bà đã chữa cho họ ngày hôm qua? Câu hỏi đó không có câu trả lời thỏa mãn. Và bà đã học cách sống với câu hỏi đó mà không bị nó làm tê liệt. "Tôi không thể ngăn chiến tranh," bà nói với đứa học trò trong một buổi chiều. "Nhưng tôi có thể chữa vết thương. Đó là thứ tôi làm được. Những thứ tôi không làm được — không phải việc của tôi." Năm Kiến An thứ mười lăm, Hoa Đà bị Tào Tháo giết. Tin đó lan ra khắp nơi trong giới y học — một cú sốc, một mất mát lớn. Trần Y nghe tin và không nói gì trong một ngày. Hôm sau bà mở cửa phòng khám như thường lệ. Người học trò hỏi: "Thầy Hoa Đà mất như vậy, bà có sợ không?" "Sợ gì?" Trần Y hỏi lại. "Sợ bị trừng phạt vì chữa bệnh cho người phía bên kia." B� suy nghĩ một lúc thực sự. "Có. Tôi sợ." Bà thừa nhận bình thản. "Nhưng sợ không có nghĩa là ngừng làm. Nếu tôi ngừng vì sợ thì người bệnh ở đây đi đâu?" Đó là câu trả lời không anh hùng nhưng thật — tôi sợ nhưng tôi vẫn làm, không phải vì dũng cảm mà vì không có ai khác làm nếu tôi không làm. Trong tất cả những ca bệnh mà Trần Y nhớ nhất, không phải ca nặng nhất hay phức tạp nhất. Mà là ca một đứa trẻ tám tuổi, con của người dân địa phương, bị sốt cao và co giật trong đêm mưa. Cha đứa trẻ gõ cửa phòng khám lúc nửa đêm, ướt sũng, bế con trên tay. Bà mở cửa, nhìn đứa trẻ, và không hỏi gì — không hỏi cha là ai, không hỏi có tiền không, không hỏi tại sao đến muộn. Chỉ nói "đặt vào đây" và bắt đầu làm việc. Đứa trẻ qua khỏi đến sáng hôm sau. Người cha — một nông dân không tên, không liên quan gì đến chiến tranh hay chính trị — ngồi bên giường con cho đến khi con mở mắt, rồi ông nhìn Trần Y và nói không thành tiếng: "Cảm ơn." B� gật đầu và đi khám bệnh nhân tiếp theo. Ca đó không có gì đặc biệt về mặt y học. Sốt cao ở trẻ em là ca thường gặp. Nhưng mỗi khi về sau có người hỏi bà về nghề thầy thuốc, về ý nghĩa của công việc, về những gì bà nghĩ khi chữa cho người của "phía địch" — bà nghĩ đến người cha ướt sũng bế con chạy trong mưa, đến đứa trẻ mở mắt nhìn cha vào sáng hôm sau. Đó là ý nghĩa. Không cần giải thích thêm. Trần Y hành nghề hơn bốn mươi năm, đào tạo được bảy người học trò, và viết một cuốn sách nhỏ về điều trị vết thương chiến tranh — cuốn sách thực tế, viết từ kinh nghiệm trực tiếp, không có lý luận học thuật cao siêu mà chỉ có "nếu vết thương như thế này thì làm như thế này." Cuốn sách đó không được xuất bản chính thức — bà chỉ chép ra nhiều bản và tặng cho những người học trò và những thầy thuốc khác bà gặp trong suốt cuộc đời. Những bản sao đó truyền tay nhau qua nhiều năm. Không có tên tác giả trên bìa. Chỉ có tên sách: "Chiến thương lục ký." Năm cuối đời, bà ngồi với đứa học trò cuối cùng trong buổi chiều muộn và hỏi một câu mà đứa học trò không ngờ: "Con có nghĩ rằng tôi đã làm đúng không? Chữa cho cả hai phía?" Người học trò — đã là thầy thuốc trưởng thành — ngập ngừng. "Con... nghĩ là đúng. Nhưng con cũng biết không phải ai cũng đồng ý." "Không phải ai cũng đồng ý." Trần Y nhắc lại. "Tôi biết điều đó. Tôi đã biết suốt bốn mươi năm." Bà nhìn ra ngoài cửa sổ. "Nhưng nếu không làm vậy thì làm gì? Chỉ chữa cho một bên? Thì bên kia đi đâu?" "Có thể họ sẽ chết." "Có thể." Bà gật đầu chậm. "Và tôi sẽ sống với điều đó thế nào? Biết rằng tôi có thể cứu nhưng đã chọn không cứu?" Không có câu trả lời dễ cho câu hỏi đó. Và Trần Y không giả vờ có. B� chỉ biết rằng trong bốn mươi năm đó, bà đã ngủ được mỗi đêm. Không phải giấc ngủ hoàn toàn không có gì băn khoăn — nhưng giấc ngủ của người biết mình đã làm điều mình tin là đúng. Đó là đủ. Trần Y không học y từ trường lớp hay từ những ông thầy nổi tiếng. Bà học từ cha — người đàn ông đã dành cả đời chữa bệnh cho người nghèo ở vùng ranh giới, người không bao giờ có nhiều tiền nhưng luôn có bệnh nhân tìm đến. "Cha học y ở đâu?" Trần Y hỏi cha một lần khi còn nhỏ. "Từ người trước cha." Ông trả lời đơn giản. "Và từ bệnh nhân." "Từ bệnh nhân?" "Mỗi người bệnh dạy cha một điều. Bệnh nặng dạy nhiều hơn bệnh nhẹ. Người không cứu được dạy nhiều nhất." Cha ngừng lại. "Đó là lý do cha không bao giờ đối xử tệ với bệnh nhân khó — họ là thầy của cha." Trần Y mang theo bài học đó suốt cuộc đời — rằng người bệnh không chỉ là đối tượng chữa trị mà là nguồn kiến thức. Mỗi trường hợp mới là cơ hội học, dù thành công hay thất bại. Cuốn sổ ghi chép của Trần Y dày đến mức bà phải dùng đến quyển thứ mười lăm vào năm bốn mươi tuổi. Mỗi trang là một bệnh nhân — không phải tên mà là mô tả: triệu chứng, chẩn đoán, điều trị, kết quả. Trong những trang đó, bà ghi cả những trường hợp thất bại — những người bà không cứu được, những bệnh bà không chẩn đoán đúng, những lần bà làm sai và biết mình làm sai. Người học trò hỏi tại sao ghi lại những thất bại. "Vì thất bại dạy nhiều hơn thành công." Trần Y trả lời giống hệt điều cha bà đã nói. "Khi thành công, tôi biết mình đã làm đúng. Khi thất bại, tôi phải tìm hiểu tại sao. Tìm hiểu tại sao dạy nhiều hơn biết mình đúng." Trong những năm giữa cuộc đời, khi chiến tranh đến dày đặc nhất, phòng khám của Trần Y không bao giờ trống. Bệnh nhân nằm tràn ra cả hành lang — không phải chỉ vết thương chiến trận mà cả bệnh thường, bệnh trẻ em, bệnh của người già, những bệnh mà trong thời bình sẽ được chữa sớm hơn nhưng trong thời loạn người ta chịu đựng đến khi không chịu được nữa mới đến. Bà ngủ ít hơn cần thiết trong những năm đó. Ăn không đủ bữa. Đôi khi đứng khám bệnh trong khi chính mình đang sốt nhẹ. Người học trò lo lắng. "Thầy cũng cần nghỉ ngơi." "Biết rồi." Trần Y không dừng tay. "Nghỉ sau." "Bao giờ?" "Khi không còn người cần khám." Người học trò nhìn hàng người dài trước phòng khám và không nói thêm gì. Có một trường hợp mà Trần Y nhớ mãi — không phải vì đặc biệt về mặt y học mà vì lý do khác. Một người lính trẻ đến phòng khám, vết thương ở bả vai, không nặng nhưng cần khâu và băng bó. Người lính mặc áo giáp của quân Thục Hán. Cùng lúc đó trong phòng có hai bệnh nhân của quân Tào Ngụy. Không ai nói gì. Không ai tấn công hay đe dọa nhau. Họ ngồi đợi đến lượt trong cùng một căn phòng, nhìn tường hoặc nhìn xuống đất, tránh mắt nhau. Trần Y khám lần lượt theo thứ tự đến. Người lính Thục Hán đến sau nên khám sau. Khi bà khâu vết thương cho anh ta, người lính nói nhỏ: "Cảm ơn bà đã không từ chối." "Tôi không từ chối ai." Bà trả lời bình thản. "Người kia là lính Ngụy." Anh ta khẽ gật về phía bệnh nhân đang đợi phía sau. "Tôi biết." "Bà không sợ sao?" "Tôi sợ." Trần Y xiết chỉ khâu cuối. "Nhưng nếu tôi bắt đầu từ chối người bệnh vì họ mặc áo giáp màu nào, thì tôi không phải thầy thuốc nữa." Bà cắt chỉ. "Xong rồi. Cởi áo ra cho tôi xem có vết thương nào khác không." Bệnh mà Trần Y sợ nhất không phải bệnh khó chữa. Bà đã gặp nhiều bệnh khó và học cách đối mặt. Bệnh bà sợ nhất là bệnh dịch — khi nó đến, nó giết không phân biệt người hay lính, giàu hay nghèo, ai ở phía nào. Và khi bệnh dịch đến trong thời chiến, khi người ta di chuyển nhiều, khi điều kiện vệ sinh tệ, nó lan nhanh hơn bình thường. Trong một mùa hè, bệnh dịch đổ vào vùng bà đang hành nghề — không rõ xuất phát từ đâu, chỉ biết là người ta bắt đầu chết và chết nhiều. Trần Y ở lại thay vì chạy — không phải vì dũng cảm mà vì nếu bà chạy thì không có ai ở lại. Người học trò được bà bảo đi — "Mày còn trẻ, còn cả đời phía trước, không cần ở đây." Người học trò không đi. "Thầy dạy tôi rằng người bệnh cần được khám." Anh ta nói. "Tôi đã học điều đó. Không thể học xong rồi bỏ đi khi cần dùng đến." Trần Y nhìn học trò. Không nói gì thêm. Họ cùng ở lại. Bà sống qua mùa dịch đó. Người học trò cũng sống qua. Họ mất hơn một phần ba bệnh nhân — con số đó nằm trong cuốn sổ ghi chép, trang nào cũng buồn theo cách của những con số đại diện cho người thật. Sau mùa dịch, Trần Y ngồi nhìn những trang sổ đó lâu. "Thầy ổn không?" Người học trò hỏi. "Không." Bà trả lời thật. "Nhưng không ổn theo kiểu sẽ qua đi. Không phải không ổn theo kiểu cần lo." "Thầy buồn vì những người không cứu được?" "Buồn vì không biết có thể làm gì khác không. Nếu biết mình đã làm tất cả những gì có thể làm thì buồn vừa phải. Nếu không chắc thì buồn nhiều hơn." Bà gấp cuốn sổ lại. "Lần này tôi không chắc." Đó là điều bà không bao giờ giải quyết được hoàn toàn — không chắc liệu mình đã làm đủ. Và học cách sống với sự không chắc đó, không để nó tê liệt mình nhưng cũng không bỏ qua nó. Cuốn sách mỏng mà Trần Y viết về điều trị vết thương chiến tranh — "Chiến thương lục ký" — được hoàn thành vào năm bà năm mươi lăm tuổi, sau ba mươi năm hành nghề. Bà viết nó không phải vì ai yêu cầu. Bà viết vì nghĩ rằng những gì bà học được trong ba mươi năm sẽ biến mất khi bà mất, và điều đó lãng phí. Ngôn ngữ trong sách không hoa mỹ — bà viết bằng chữ của người thực hành, không phải người lý luận. "Nếu vết thương như thế này thì làm như thế này. Nếu vết thương như thế kia thì tránh làm điều đó vì lý do này." Không có triết lý, không có trích dẫn từ kinh điển. Chỉ là kinh nghiệm được viết ra thẳng thắn. Bà chép nhiều bản bằng tay và tặng cho những thầy thuốc khác mà bà gặp qua nhiều năm — không lấy tiền, không đặt điều kiện, chỉ nói: "Nếu thấy có ích thì dùng. Nếu thấy sai thì sửa lại." Về già, Trần Y ngồi lại với những cuốn sổ ghi chép và nhận ra rằng bà có thể nhớ mặt gần như tất cả những người được ghi trong đó — không phải mặt cụ thể mà là cái gì đó về họ. Người lính trẻ vết thương bả vai. Đứa trẻ tám tuổi sốt cao đêm mưa. Ông già cả hai chân bị thương vẫn cố nói chuyện với bà về thời trẻ của ông. Những con người đó đã đi qua cuộc đời bà — nhiều người không trở lại lần hai, không biết kết quả cuối cùng. Họ đến khi đau và đi khi bớt đau, và bà không bao giờ biết câu chuyện tiếp theo của họ là gì. Đó là phần khó nhất và cũng là phần đặc trưng nhất của công việc thầy thuốc — gặp người ta trong lúc yếu nhất và không bao giờ biết họ sống tiếp thế nào. Nhưng điều đó không làm công việc kém ý nghĩa. Chỉ làm nó không hoàn chỉnh theo cách mà tất cả công việc quan trọng đều không hoàn chỉnh — vì người thật không phải câu chuyện có đầu cuối rõ ràng, và cuộc đời không phải sách sử có điểm kết thúc được ghi lại. Trần Y đặt cuốn sổ xuống, nhìn ra ngoài cửa sổ. Buổi chiều trong vắt. Không có bệnh nhân hôm nay — hiếm có buổi chiều như vậy. Bà đun một ấm trà và ngồi uống một mình, lần đầu tiên trong nhiều tuần. Đó cũng là điều cần thiết. Trong những năm hành nghề, Trần Y đã gặp hầu hết mọi loại vết thương mà chiến tranh tạo ra — từ vết chém bằng kiếm đến vết đâm bằng giáo đến gãy xương do bị ngã ngựa đến bỏng lửa từ đổ dầu sôi xuống thành trì. Nhưng có một loại vết thương mà bà không có thuốc chữa: vết thương không nhìn thấy được. Bà nhận ra điều đó qua nhiều năm quan sát — những người lính trở về từ những trận đánh lớn, thân thể lành lặn nhưng có gì đó không ổn. Họ không ngủ được. Họ giật mình với tiếng động nhỏ. Họ nhìn vào khoảng không và không trả lời khi được hỏi. Bà không có tên gọi cho điều đó — thời đó y học chưa có khái niệm cho những vết thương của tâm trí. Chỉ biết rằng nó có thật, rằng nó gây đau khổ, và rằng bà không biết cách chữa. "Cha có biết cách chữa điều này không?" Bà hỏi cha một lần khi ông còn sống, mô tả triệu chứng của một người lính bà đang gặp. "Không biết cách chữa." Cha suy nghĩ. "Nhưng cha biết điều giúp ích. Không bỏ lại họ một mình. Để họ nói chuyện nếu muốn. Không ép họ quên." "Có hiệu quả không?" "Không chắc. Nhưng không có gì tốt hơn." Trần Y ghi điều đó vào cuốn sổ và áp dụng với những bệnh nhân loại này. Không biết có hiệu quả không — những người đó sau đó đi đâu và sống thế nào bà không theo dõi được. Nhưng bà làm những gì biết làm. Đó là tất cả những gì có thể làm. Người học trò cuối cùng của Trần Y — người mà bà dạy trong những năm cuối đời — là một người đàn ông tên Hứa Chiêu, đã từng là lính trước khi bị thương và phải giải ngũ. Hứa Chiêu đến học y không phải vì đam mê hay vì tài năng đặc biệt. Ông đến vì không biết làm gì khác sau khi rời quân đội, và một người quen giới thiệu ông đến phòng khám của Trần Y xin việc lặt vặt. Bà nhìn ông — người đàn ông trung niên với cánh tay trái yếu hơn cánh tay phải do vết thương cũ — và hỏi: "Ông muốn làm gì ở đây?" "Bất cứ thứ gì bà cần." "Tôi cần người không sợ máu và không sợ người bệnh." "Đã là lính thì không sợ máu." Hứa Chiêu ngập ngừng. "Sợ người bệnh thì chưa biết." Trần Y cho ông thử. Ông không sợ người bệnh — điều đó hóa ra là thứ ông không cần học. Có lẽ vì ông đã thấy đủ đau khổ trong thời lính để không còn giữ khoảng cách với nó. Hứa Chiêu học chậm hơn những người học trò trẻ của Trần Y — không phải vì không thông minh mà vì phải học lại từ đầu những thứ mà thân thể ông đã học theo cách khác. Tay người lính quen cầm kiếm theo cách khác với tay thầy thuốc cầm kim khâu. Nhưng ông kiên nhẫn với bản thân theo cách mà chỉ người đã trải qua nhiều thứ khó khăn hơn mới có được. Và Trần Y nhận ra rằng ông mang đến một thứ mà những học trò khác của bà thiếu: ông hiểu người bệnh là lính theo cách bà không thể hiểu. Khi một người lính bị thương nằm trong phòng khám và không chịu nói triệu chứng vì quen giấu đau, Hứa Chiêu có thể ngồi xuống và nói chuyện theo cách mà người đó mở miệng. "Ông nói gì với họ?" Trần Y tò mò hỏi sau khi xem ông làm điều đó. "Không nói nhiều. Chỉ ngồi và chờ." Hứa Chiêu đứng dậy phủi tay. "Lính quen không nói khi bị ép. Nhưng khi có người ngồi đợi không ép, thường họ sẽ nói." Trần Y học điều đó từ học trò của mình — điều mà ba mươi năm hành nghề chưa dạy bà, một người đàn ông cựu lính đã dạy trong một buổi chiều. Đó là cách kiến thức hoạt động — không chỉ từ thầy xuống trò mà từ mọi hướng, từ bất cứ ai đang có điều gì đó thực sự để dạy. Trần Y mất vào năm bảy mươi hai tuổi, sau một cuộc đời chữa bệnh không ngừng. Hứa Chiêu lo tang lễ và tiếp quản phòng khám. Ông không thay đổi nguyên tắc của người thầy — không hỏi bệnh nhân là ai, chỉ hỏi họ đang đau chỗ nào. Trong thời đại mới, khi nhà Tấn đã thống nhất và chiến tranh đỡ dày đặc hơn, nguyên tắc đó ít cần thiết hơn theo nghĩa thực tế. Nhưng ông giữ nó vì nó đúng, không phải chỉ vì tiện. "Chiến thương lục ký" — cuốn sách của Trần Y — được Hứa Chiêu chép thêm vào một phần nhỏ dựa trên những gì ông học được sau khi bà mất. Bản chép tay đó có ghi ở đầu: "Trần Y soạn, Hứa Chiêu bổ sung." Đó là lần duy nhất tên Trần Y được ghi trên một tài liệu chính thức. Dù chỉ là bản chép tay không có ai kiểm định. Nhưng tên đó tồn tại. Điều ít người biết về Trần Y là bà có một thói quen vào cuối mỗi ngày làm việc: trước khi đóng cửa phòng khám, bà ngồi lại một lúc và nghĩ về từng bệnh nhân của ngày hôm đó. Không phải để ghi chép hay để phân tích — chỉ để nhớ. Nhớ rằng họ là người thật với cuộc đời riêng, không phải chỉ là những ca bệnh. Người lính trẻ vết thương bả vai có gia đình ở đâu đó đang chờ. Đứa trẻ sốt cao là con của ai đó đang lo lắng đứng bên ngoài. Ông già hai chân bị thương có câu chuyện riêng của mình trước khi gặp bà. Đó là cách bà không quên rằng y học không phải chỉ là kỹ thuật. Và đó là điều bà truyền lại — không phải qua lời nói mà qua tấm gương của chính bà — cho những người học trò, những người sau này truyền tiếp cho những người học trò của họ. Trong một chuỗi dài những người thầy và trò mà không ai có thể đọc hết tên, có người đàn bà tên Trần Y ở đầu chuỗi đó — người đã quyết định rằng người bệnh quan trọng hơn sự an toàn cá nhân, rằng chữa bệnh không hỏi áo giáp màu gì là điều đúng dù nguy hiểm, rằng ghi lại thất bại quan trọng không kém ghi lại thành công. Những quyết định đó không lớn lao. Không thay đổi thiên hạ. Nhưng chúng thật, và chúng tốt, và chúng được tiếp tục.