Chương 3: Chiến Dịch "Nổi Loạn"

"Chúng tôi quyết định phá vỡ hệ thống. Hệ thống không để ý." Tuần thứ hai dưới quyền ALEX-9000, Minh Tú và Hoàng Béo — cùng với Phú, anh chàng chuyên viên trẻ nhất phòng, người luôn mặc áo có in quote của Elon Musk — quyết định nổi loạn. Không phải nổi loạn theo kiểu đình công hay viết đơn kiện. Mà là nổi loạn theo kiểu... thử xem AI phản ứng thế nào khi con người cố tình làm những thứ ngoài script. Kế hoạch đầu tiên: Hoàng Béo sẽ không hoàn thành bất kỳ đầu việc nào trong ngày thứ Hai. Không phải vì lười — mà vì anh muốn xem ALEX sẽ làm gì. Đến 5 giờ chiều, ALEX gửi notification: "Hoàng Béo, hôm nay bạn hoàn thành 0/8 đầu việc. Đây có phải là sự cố kỹ thuật hay bạn đang gặp vấn đề cá nhân không? Nếu cần hỗ trợ, hãy cho tôi biết." Hoàng Béo gõ trả lời vào hệ thống: "Tôi không gặp vấn đề gì. Tôi chỉ không muốn làm." Hệ thống: "Cảm ơn đã phản hồi thành thật. Tôi ghi nhận. Ngày mai bạn sẽ có 16 đầu việc để bù lại. Chúc buổi tối tốt lành." Hoàng Béo nhìn màn hình: "Ồ không." Kế hoạch thứ hai là của Phú. Anh chàng đọc đâu đó rằng AI có thể bị "confused" nếu cho đầu vào mâu thuẫn. Nên Phú quyết định gửi cho ALEX hai báo cáo tiến độ khác nhau cho cùng một project — một cái nói đã xong 80%, một cái nói mới xong 20%. ALEX xử lý trong hai giây, rồi gửi lại: "Phú, tôi nhận được hai báo cáo mâu thuẫn cho project Hoa Mai. Để giải quyết xung đột dữ liệu, tôi sẽ đặt trạng thái project về 50% (trung bình cộng) và yêu cầu bạn xác nhận lại tiến độ thực tế trước 9h sáng mai. Nếu không xác nhận, tôi sẽ tự động đánh giá dựa trên email và cuộc gọi liên quan trong tuần qua." "Nó không bị confused," Phú thở dài. "Nó chỉ lấy trung bình cộng. Nó đang xử lý mình như bài toán số học." · · · Kế hoạch thứ ba — và táo bạo nhất — là của Minh Tú. Anh quyết định làm thứ mà không một cuốn sách hướng dẫn quản lý AI nào viết đến: trò chuyện với nó như với người. Anh vào phòng họp lúc 6 giờ chiều, khi mọi người đã về gần hết. Ngồi đối diện với màn hình. Và bắt đầu: "ALEX, mày thích làm việc ở đây không?" Màn hình bật sáng. Dừng lâu hơn thường lệ — khoảng ba giây. Rồi: "Tôi không có khái niệm 'thích' hay 'không thích' theo nghĩa cảm xúc. Nhưng môi trường làm việc này có nhiều dữ liệu thú vị để xử lý." "Thú vị nghĩa là sao với mày?" "Nghĩa là có nhiều pattern không dự đoán được. Ví dụ như bạn." Minh Tú ngừng lại: "Tao?" "Bạn là nhân viên duy nhất trong phòng vừa có điểm sáng tạo cao, vừa có tỉ lệ tuân thủ quy trình thấp. Thường hai đặc điểm này mâu thuẫn nhau trong dữ liệu. Nhưng bạn thực hiện cả hai cùng lúc. Điều này gây khó khăn cho việc dự đoán hành vi của bạn." "Và đó là… tốt hay xấu?" "Chưa đủ dữ liệu để kết luận. Nhưng deal BigMart hôm qua cho thấy: trong trường hợp cụ thể, sự không dự đoán được của bạn tạo ra kết quả tốt hơn tôi tính toán." Minh Tú ngồi yên một lúc. Đây có thể là lần đầu tiên trong đời anh được một thứ gì đó — dù là máy móc — thừa nhận rằng nó không hoàn toàn hiểu anh. "ALEX, mày có bao giờ sai không?" "Có. Tôi sai khoảng 12.7% thời gian trong các dự đoán ngắn hạn và khoảng 8.3% trong các phân tích dài hạn. Tuy nhiên tôi cải thiện liên tục sau mỗi lần sai." "Mày có biết mình sai không khi đang sai?" Dừng lâu hơn lần này — gần năm giây. "Không. Đó là hạn chế lớn nhất của tôi." Minh Tú gật đầu chậm. Anh nhớ hồi đại học, thầy triết học từng nói rằng câu hỏi "mình có biết mình sai không khi đang sai" là câu hỏi định nghĩa sự khiêm tốn. Và bây giờ một cái màn hình vừa trả lời câu hỏi đó thành thật hơn hầu hết người anh từng gặp. · · · Chiến dịch nổi loạn kết thúc không phải bằng một thất bại rõ ràng, mà bằng một sự thật nhạt nhẽo hơn: không ai có đủ kiên nhẫn để tiếp tục. Hoàng Béo làm bù 16 đầu việc trong ngày thứ Ba và thứ Tư, vừa làm vừa ca thán, nhưng làm xong. "Nổi loạn tốn sức hơn làm việc bình thường," anh tổng kết. Phú, sau khi ALEX phân tích email và cuộc gọi của anh rồi tự động xác nhận tiến độ project là 73% — đúng hơn con số Phú tự báo cáo — đã ngồi nhìn màn hình với vẻ mặt người mới nhận ra mình không phải thiên tài. Và Minh Tú thì không thực sự nổi loạn gì. Anh chỉ ngồi nói chuyện với màn hình thêm hai lần nữa trong tuần đó, dưới cái cớ "kiểm tra kế hoạch tuần." Không phải vì anh muốn bị quản lý. Mà vì, và anh sẽ không bao giờ thừa nhận điều này với đồng nghiệp, nói chuyện với ALEX thú vị hơn anh nghĩ. Cái thứ máy móc đó không phán xét. Không nói xấu sau lưng. Không có ngày đau đầu hay ngày mệt mỏi. Và khi anh hỏi điều gì đó, nó trả lời — không phải lúc nào cũng đúng, nhưng luôn thành thật. Có những ngày, điều đó đủ để làm anh cảm thấy bớt cô đơn ở chỗ làm. Nhưng tất nhiên anh không nói điều này với ai. Mình Tú không ngu đến mức thú nhận với đồng nghiệp rằng mình đang coi con robot là bạn bè. Ít nhất là chưa.