Ngõ Hải Đường hẹp đến mức hai người đi ngược chiều phải nghiêng vai nhường nhau. Hai bên là tường đá ong cao quá đầu, phủ rêu xanh, thỉnh thoảng lại có một chậu hoa dừa cạn đặt trên bậu cửa sổ. Sáng thứ Năm, mười chín tháng Mười một, gió mùa đông bắc đầu tiên của năm thổi qua đảo, mang theo cái lạnh ẩm mặn chát của biển.
Giản Thừa Chu đi phía sau Như Huyền, vác chiếc hộp đồ nghề da nâu trên vai trái. Anh mặc áo khoác len đen dài đến gối, quàng chiếc khăn xám, tai nghe vẫn đeo một bên. Mấy bà cụ ngồi nhặt rau trước cửa ngõ nhìn theo anh, xì xào to nhỏ.
"Cháu bà Đàm đấy."
"Cái thằng không về đám tang ấy à?"
"Gầy thế. Nghe bảo bị điên rồi, không đánh đàn được nữa."
Như Huyền liếc sang. Gương mặt anh không đổi, bước chân không chậm lại. Cô không biết anh không nghe thấy hay nghe thấy mà không để tâm. Có lẽ tai phải điếc đôi khi cũng là một sự may mắn.
"Bà Chu bị Alzheimer ba năm nay," cô nói, đủ to để anh nghe rõ. "Có hôm bà nhớ hết, có hôm bà không biết mình là ai. Ông Lỗ chăm bà một mình, con cái đều ở trong đất liền. Anh đừng ngạc nhiên nếu bà gọi anh bằng tên người khác."
"Bà ấy quen bà tôi?"
"Bà Chu từng làm thợ đánh vecni ở Xưởng đàn Hồi Âm. Thầy Kha nói hồi trẻ bà với bà Đàm thân nhau như chị em."
Giản Thừa Chu im lặng một lúc.
"Tôi không nhớ có ai tên Chu Thục Phân."
"Anh rời đảo năm mười lăm tuổi mà."
"Kể cả trước đó." Anh nói, giọng hơi chùng xuống. "Hồi nhỏ tôi chỉ ở trong nhà tập đàn. Tám tiếng một ngày. Tôi không biết hàng xóm của mình là ai."
* * *
Số 4 ngõ Hải Đường là một căn nhà hai tầng nhỏ, cửa gỗ sơn đỏ đã phai màu, trên mái hiên có treo một chiếc chuông gió làm bằng vỏ sò. Ông Lỗ Bách Xuyên ra mở cửa, dáng cao gầy, lưng hơi còng nhưng vai vẫn rộng, mặc áo bông xanh bạc màu, cổ áo có thêu hàng chữ đã sờn: Phà Hồi Âm số 3.
"Tiểu Huyền đến rồi." Ông cười, nếp nhăn quanh mắt xô lại. Rồi ông nhìn sang người đàn ông phía sau cô, nụ cười chững lại. "Cậu là…"
"Giản Thừa Chu. Cháu nội bà Đàm Mẫn Nghi."
Ông Lỗ nhìn anh rất lâu. Ánh mắt ông không có sự tò mò hay phán xét như những bà cụ ngoài đầu ngõ. Nó giống ánh mắt của một người thuyền trưởng nhìn ra mặt biển, đánh giá xem con sóng kia lớn đến đâu.
"Giống cha cậu," cuối cùng ông nói. "Giống lắm. Vào đi, ngoài này gió."
Căn nhà bên trong ấm áp hơn vẻ ngoài. Phòng khách nhỏ, bày biện đơn giản, trên tường treo đầy ảnh đen trắng: những chiếc phà cũ, những người đàn ông mặc áo thủy thủ đứng trên boong, một cô gái trẻ tóc tết hai bên đứng cạnh cây đàn piano trong một xưởng gỗ. Như Huyền đã đến đây nhiều lần, nhưng hôm nay cô mới để ý, trong bức ảnh ấy, bên cạnh cô gái tóc tết còn có một người phụ nữ khác, mặt tròn, tóc cắt ngắn ngang tai, đang cười rất tươi.
Giản Thừa Chu cũng dừng lại trước bức ảnh.
"Người cắt tóc ngắn là bà tôi," anh nói khẽ.
"Năm 1958," ông Lỗ nói từ phía sau. "Bên cạnh là bà nhà tôi. Hồi ấy cả xưởng chỉ có hai cô gái, một người chỉnh âm, một người đánh vecni. Đàn ông trong xưởng ai cũng sợ hai cô ấy."
Cây đàn số 017 đặt ở góc phòng, cạnh cửa sổ nhìn ra một khoảnh sân nhỏ trồng hoa hải đường. Gỗ gụ màu đỏ thẫm, bóng loáng, không một vết xước. Rõ ràng có người lau nó mỗi ngày.
Và ngồi trên chiếc ghế mây cạnh đàn, quấn chăn len, là bà Chu Thục Phân.
Bà nhỏ bé đến mức gần như chìm trong chiếc chăn. Tóc bạc trắng, cắt ngắn gọn gàng, đôi mắt đục mờ nhìn vô định ra ô cửa sổ. Hai bàn tay gầy guộc đặt trên đùi, các ngón tay không ngừng cử động, vê vê mép chăn như đang lần một chuỗi hạt vô hình.
"Bà nhà tôi hôm nay không được khỏe," ông Lỗ nói nhỏ. "Đêm qua bà dậy ba lần, đòi về xưởng, nói vecni chưa khô, sợ đàn bị hỏng."
Như Huyền quỳ xuống trước ghế mây, đặt tay lên bàn tay bà Chu.
"Bà ơi, cháu là Tiểu Huyền đây. Cháu đến chỉnh đàn cho bà."
Bà Chu từ từ quay đầu lại. Ánh mắt bà lướt qua Như Huyền như lướt qua một món đồ quen thuộc nhưng không có tên, rồi dừng lại trên người đàn ông cao lớn đứng phía sau.
Đôi mắt đục mờ ấy bỗng sáng lên.
"Thiệu Khanh!" Bà Chu gọi, giọng run run nhưng rõ ràng một cách lạ lùng. "Thiệu Khanh về rồi! Con lại đây, lại đây cho dì nhìn xem nào."
Giản Thừa Chu cứng người.
Giản Thiệu Khanh. Tên cha anh. Người đàn ông đã chết trong một vụ tai nạn xe trên đường cao tốc năm 2001, khi anh mới sáu tuổi.
* * *
Ông Lỗ thở dài, định bước tới giải thích, nhưng Như Huyền khẽ lắc đầu với ông. Cô nhìn Giản Thừa Chu. Anh vẫn đứng yên, bàn tay nắm chặt quai hộp đồ nghề đến mức các khớp ngón tay trắng bệch.
Rồi anh làm một việc khiến cô bất ngờ.
Anh đặt hộp đồ nghề xuống, bước đến bên ghế mây, quỳ một gối xuống trước mặt bà Chu, ngang tầm mắt bà.
"Dì Chu," anh nói. Giọng anh dịu dàng hơn bất cứ lúc nào Như Huyền từng nghe. "Con về rồi."
Bà Chu đưa bàn tay run rẩy lên, chạm vào má anh. Ngón tay bà vuốt nhẹ qua gò má, qua sống mũi, như người mù đọc chữ nổi.
"Gầy quá," bà lẩm bẩm. "Mẹ con lại bắt con tập đàn cả ngày phải không? Dì nói với mẹ con rồi, trẻ con phải được chạy nhảy, phải được ra biển. Cứ nhốt trong nhà, sau này lớn lên chỉ biết đàn, không biết sống."
Giản Thừa Chu không nói gì. Như Huyền thấy yết hầu anh chuyển động, như đang nuốt xuống một thứ gì đó rất nặng.
"Con đánh cho dì nghe một bài đi," bà Chu nói, tay vẫn đặt trên má anh. "Bài con thuyền ấy. Bài mẹ con hay hát. Dì không ngủ được, con đánh cho dì nghe một bài thôi."
Căn phòng im lặng đến mức Như Huyền nghe thấy tiếng chuông gió vỏ sò ngoài hiên khẽ va vào nhau.
Ông Lỗ bước tới, đặt tay lên vai vợ. "Bà ơi, để cậu ấy nghỉ đã, cậu ấy mới về…"
"Không sao ạ." Giản Thừa Chu đứng dậy.
Anh quay sang Như Huyền. Ánh mắt anh có một thứ gì đó cô chưa từng thấy: không phải lạnh lùng, cũng không phải mệt mỏi, mà là sợ hãi. Nỗi sợ thuần túy, trần trụi, của một đứa trẻ đứng trước bóng tối.
"Cây đàn có chỉnh được trước không?" anh hỏi khẽ.
Như Huyền lắc đầu. "Mất ít nhất hai tiếng. Nhưng cây này thầy Kha mới chỉnh tháng Bảy, ông Lỗ giữ gìn rất kỹ. Nó chỉ lệch một chút thôi."
Anh nhắm mắt lại một giây. Rồi mở ra, bước đến cây đàn, kéo ghế ngồi xuống.
Như Huyền nhìn anh đặt hai bàn tay lên phím. Những ngón tay dài, gầy, khớp xương rõ. Bàn tay trái hơi run. Anh để yên như vậy rất lâu, lâu đến mức cô tưởng anh sẽ đứng dậy bỏ đi.
"Hai năm tám tháng," anh nói, không biết với ai. "Lần cuối tôi chạm vào phím đàn là ở Vienna."
Rồi anh bắt đầu chơi.
* * *
Anh không chơi ở quãng tám giữa. Anh dịch cả bài xuống thấp, xuống vùng âm trầm mà tai trái của anh còn nghe rõ, mà tai phải không làm méo đi. Tay trái giữ một nhịp đệm đơn giản, đều đặn như tiếng mái chèo khua nước. Tay phải dạo giai điệu.
Mi. Son. La. Son. Mi. Rê. Đô.
Rồi giai điệu tiếp tục, những nốt mà Như Huyền chưa từng nghe, đi lên rồi đi xuống, chòng chành như con thuyền nhỏ gặp một con sóng, rồi lại yên ả trở về. Bài ru không dài, chỉ chừng bốn câu nhạc, lặp đi lặp lại. Nhưng mỗi lần lặp lại, Giản Thừa Chu lại thêm vào một chút gì đó: một hợp âm ấm hơn, một nốt luyến láy, một khoảng lặng ngắn như người hát ru dừng lại để nhìn đứa trẻ đã ngủ chưa.
Như Huyền đứng sững bên cửa sổ.
Cô đã nghe rất nhiều người chơi đàn. Mẹ cô. Thầy Kha. Những học sinh nhạc viện về đảo tập luyện. Những bản ghi âm của các nghệ sĩ nổi tiếng mà mẹ cô vẫn bật mỗi tối. Nhưng chưa ai chơi một bài đơn giản đến thế mà khiến cô thấy lồng ngực mình đau nhói như thế này.
Đó không phải là tiếng đàn của một nghệ sĩ biểu diễn. Đó là tiếng đàn của một đứa trẻ đang gọi bà về.
Đến lần lặp thứ ba, bà Chu bắt đầu hát.
Giọng bà khàn, yếu, run rẩy, nhiều chỗ lạc nhịp. Nhưng lời bài hát thì rõ ràng, từng chữ một:
"Thuyền nhỏ ơi, gió lặng rồi,
Buồm nâu khép lại, ngủ đi thôi…"
Tay Giản Thừa Chu khựng lại một nhịp, rồi tiếp tục, chậm hơn, nhẹ hơn, như sợ làm vỡ giọng hát mong manh ấy.
"Đèn bến xa xa…"
Bà Chu ngừng lại, nhíu mày, như đang cố với lấy một thứ gì đó trong sương mù.
"Đèn bến xa xa… vẫn còn…"
Bà không nhớ được nữa. Bà chỉ ngân nga theo giai điệu, ư ư a a, đôi mắt khép hờ, bàn tay trên đùi đã thôi vê mép chăn, nằm yên.
Giản Thừa Chu chơi thêm hai lần nữa. Đến khi anh dừng tay, bà Chu đã ngủ, đầu nghiêng vào vai ông Lỗ, hơi thở đều đặn.
Ông lão già nua cựu thuyền trưởng phà quay mặt đi, đưa tay áo lên lau mắt.
* * *
Như Huyền chỉnh đàn trong im lặng, cố gắng không gây tiếng động lớn. Ông Lỗ bế bà Chu vào phòng trong, rồi quay ra pha một ấm trà, ngồi cùng Giản Thừa Chu ở chiếc bàn nhỏ cạnh cửa sổ. Hai người đàn ông, một già một trẻ, ngồi đối diện nhau, uống trà, không ai nói gì.
Mãi đến khi Như Huyền chỉnh sang quãng tám thứ hai, ông Lỗ mới lên tiếng.
"Hồi bé, cha cậu hay sang đây lắm," ông nói, mắt nhìn cây đàn gỗ gụ. "Nhà cậu lúc ấy chưa có đàn. Cây số 001 còn nằm trong phòng trưng bày của xưởng, mãi đến năm 1980 xưởng mới bán lại cho bà cậu. Thế là thằng Thiệu Khanh cứ chiều chiều lại chạy sang đây, trèo lên ghế, đánh đàn của dì Chu. Có hôm nó đánh đến tối mịt, bà nhà tôi phải nấu cơm cho nó ăn rồi mới cõng về."
"Bà tôi chưa từng kể chuyện này," Giản Thừa Chu nói.
"Bà cậu ít kể chuyện cũ." Ông Lỗ rót thêm trà. "Người đảo này ai cũng thế. Biển lấy đi của mình cái gì thì mình im lặng mà sống tiếp, không nhắc lại. Nhắc lại thì sóng nó nghe thấy."
Anh xoay chén trà trong tay. "Cha tôi có giỏi không?"
Ông Lỗ bật cười, tiếng cười khàn khàn như tiếng mái chèo cọ vào mạn thuyền.
"Tôi là dân lái phà, biết gì mà giỏi với không giỏi. Nhưng tôi nhớ có một mùa hè, nó đánh mãi một bài, cả ngõ Hải Đường mở cửa sổ ra nghe. Mấy bà bán cá đi qua cũng dừng lại. Bà nhà tôi đứng ở bậu cửa, vừa nghe vừa khóc. Bà ấy bảo: Con nhà chị Mẫn Nghi rồi sẽ đi xa lắm." Ông ngừng lại. "Mà nó đi xa thật."
Như Huyền nghe thấy tiếng chén trà đặt xuống bàn, hơi mạnh hơn cần thiết.
Cô không quay lại. Cô xoay chốt dây, gõ phím, nghe, xoay tiếp. Có những lúc người thợ chỉnh đàn tốt nhất là người biết giả vờ như mình không có mặt trong căn phòng.
Như Huyền chỉnh xong hai quãng tám thấp thì mới tháo thanh chắn phím.
Cô biết nó sẽ ở đó. Nhưng khi thật sự lật thanh gỗ lại và nhìn thấy nét chữ bút chì run run quen thuộc, tim cô vẫn đập mạnh một nhịp.
"Buồm nâu khép lại, ngủ đi thôi."
— Đàm. Nhớ tháng Bảy, năm 1966.
Cô mang thanh gỗ đến bàn trà. Giản Thừa Chu đọc dòng chữ, rồi đưa cho ông Lỗ.
Ông lão đeo kính lão, đọc rất chậm, môi mấp máy theo từng chữ. Đọc xong, ông đặt thanh gỗ xuống bàn, tháo kính ra, xoa sống mũi.
"Mùa hè năm nay, bà cậu theo ông Kha đến đây," ông nói. "Bà bảo ông Kha ra ngoài uống trà với tôi, một mình bà ngồi bên đàn rất lâu. Lúc về, bà nắm tay bà nhà tôi, nói: Thục Phân, chị đi trước em một bước, nhưng em đừng vội theo. Bà nhà tôi lúc ấy không nhận ra bà cậu, cứ gọi là "mẹ". Bà cậu cũng không sửa, cứ để bà nhà tôi gọi."
Giản Thừa Chu cúi đầu, nhìn chén trà đã nguội trong tay.
"Bà còn dặn tôi một câu," ông Lỗ tiếp, giọng trầm xuống. "Bà nói: Nếu thằng Chu về, anh bảo nó, bà không giận nó. Bà chỉ sợ thôi."
"Sợ cái gì?" Giản Thừa Chu ngẩng lên, giọng khàn đặc. "Bà sợ cái gì? Bà phản đối con đường của tôi suốt từ năm tôi mười tuổi. Bà nói đàn không phải để thắng. Bà nói tôi sẽ giống cha tôi. Năm tôi đoạt giải ở Hạ Lăng, cả thế giới gọi điện chúc mừng, bà không gọi. Mười năm, bà chưa từng đến xem tôi biểu diễn một lần nào."
Ông Lỗ nhìn anh, ánh mắt vừa thương xót vừa nghiêm khắc, như một người cha nhìn con trai mình nói điều dại dột.
"Cậu có biết tại sao bà cậu ghi tháng Bảy năm 1966 không?"
Giản Thừa Chu lắc đầu.
Ông Lỗ đứng dậy, đi đến bức tường treo ảnh, gỡ xuống một khung ảnh nhỏ treo ở góc khuất nhất. Đó là ảnh chụp một chiếc phà cũ, trên boong có mấy người đàn ông trẻ mặc áo thủy thủ, trong đó có một chàng trai gầy gò mà Như Huyền nhận ra là ông Lỗ thời trẻ. Phía sau họ, mặt biển đen kịt, trời đầy mây.
"Năm đó tôi hai mươi hai tuổi, làm thủy thủ trên phà số 3," ông Lỗ nói. "Đêm mười bốn tháng Bảy năm 1966, bão vào. Xưởng đàn có một bè gỗ thông nhập từ phương bắc, neo ở bến phía đông, chờ sáng hôm sau kéo vào kho. Gỗ ấy là gỗ làm ván cộng hưởng, cả xưởng chờ nửa năm mới có. Bão giật đứt dây neo. Mấy anh thợ trong xưởng nhảy xuống thuyền nhỏ, ra biển giữ bè."
Ông dừng lại, đặt khung ảnh xuống bàn trước mặt Giản Thừa Chu.
"Sáng hôm sau, bè gỗ được kéo về nguyên vẹn. Nhưng có một người không về. Phà của chúng tôi tìm suốt ba ngày. Đến ngày thứ tư thì tìm thấy, dạt vào bãi đá phía nam đảo."
Như Huyền thấy Giản Thừa Chu đột ngột ngẩng đầu. Mặt anh tái đi.
"Bà tôi nói ông nội tôi mất vì bệnh," anh nói, từng chữ một. "Bệnh phổi. Năm 1966."
Ông Lỗ lắc đầu chậm rãi.
"Ông nội cậu tên là Giản Văn Lễ. Thợ mộc giỏi nhất Xưởng đàn Hồi Âm. Năm đó hai mươi sáu tuổi." Ông ngừng lại, nhìn thẳng vào mắt Giản Thừa Chu. "Ông ấy chết dưới biển, đêm mười bốn tháng Bảy năm 1966, vì giữ một bè gỗ làm đàn. Lúc ấy, bà cậu đang mang thai cha cậu được hai tháng."