Ông già tên là Khúc Bá Niên, năm nay sáu mươi bảy tuổi.
Ông sống một mình trong một căn chòi lợp tranh ở bìa rừng tre phía tây trấn Thanh Diêu, cách chợ chừng nửa canh giờ đi bộ. Trước chòi có một cái bể chứa nước mưa, một dãy chum sành đậy nắp, và một cái lò nhỏ bằng gạch đã nứt. Trong chòi chỉ có một chiếc giường tre, một cái bàn thấp, và vô số bình lọ, hũ vại đựng những thứ bột màu xám, màu trắng, màu nâu, mỗi hũ dán một mảnh giấy nhỏ ghi chữ.
"Tro sồi, tro tùng, tro trấu, tro rơm, tro vỏ trai, tro xương..." An Ca vừa đi vừa đánh vần những chữ trên giấy dán, mắt tròn xoe. "Ông ơi, ông đốt hết cả thế giới thành tro à?"
Khúc lão bật cười, tiếng cười khàn khàn như tiếng gió lùa qua khe cửa. "Thằng nhóc này được đấy. Phải, đốt hết cả thế giới thành tro, rồi lấy tro ấy làm men. Men là linh hồn của gốm, mà linh hồn thì phải đi qua lửa mới có."
Ông rót cho Thanh Từ một chén trà thô, rồi ngồi xuống đối diện nàng. A Trầm đứng tựa cửa, im lặng như mọi khi.
"Ta với cha cô," Khúc lão nói, "là sư huynh đệ. Cùng học nghề với một thầy, ở lò quan Thương Ninh, ba mươi năm trước. Ta lớn hơn cha cô mười bốn tuổi, vào học trước, nên cha cô gọi ta là sư huynh. Sau này lò quan đổi người cai quản, ta với cha cô đều ra ngoài. Cha cô về Bích Khê dựng lò riêng. Ta không có tiền, đành vào làm thợ men cho Hà gia."
"Cho Hà gia?" Thanh Từ khẽ nhíu mày.
"Làm hai mươi năm," ông gật đầu, cười chua chát. "Men xanh của Hà gia, có một nửa là do ta pha. Ba năm trước, Hà Chính Đức đuổi ta ra khỏi lò. Hắn nói ta già rồi, mắt kém, pha men không chuẩn. Nhưng ta biết, hắn đuổi ta là vì ta hỏi một câu không nên hỏi."
"Câu gì?"
Khúc lão nhìn nàng, ánh mắt già nua sắc như dao.
"Ta hỏi hắn, đêm hai mươi hai tháng chín năm Thái Khang thứ chín, hắn và cha cô đã nói chuyện gì."
Thanh Từ siết chặt chén trà. Đêm hai mươi hai tháng chín năm Thái Khang thứ chín. Đêm cha nàng mất.
"Đêm ấy," Khúc lão chậm rãi kể, "ta ở lại lò Hà gia muộn để canh một mẻ men thử. Gần giờ Tuất, ta thấy cha cô tới. Hà Chính Đức mời cha cô vào thư phòng. Hai người uống rượu, nói chuyện chừng một canh giờ. Ta nghe thấy cha cô to tiếng một lần, có câu 'ngươi làm vậy là hại chết người ta', rồi cửa đóng lại, không nghe gì nữa. Gần giờ Hợi, cha cô ra về, đi bộ, trời bắt đầu mưa. Sáng hôm sau, ta nghe tin cha cô ngã từ nóc lò."
"Đêm đó cha ta uống rượu..." Thanh Từ thì thầm. "Mẹ ta nói, đêm đó cha về nhà muộn, người có mùi rượu, rồi nói phải lên lò kiểm tra mái che vì trời mưa. Mẹ khuyên đừng đi, cha không nghe."
"Cha cô uống rượu rất kém," Khúc lão nói. "Một chén là đỏ mặt, ba chén là say. Người say rượu, trèo lên nóc lò giữa đêm mưa..." Ông lắc đầu. "Ta không biết. Ta không có chứng cứ. Ta chỉ biết, ba ngày sau khi cha cô mất, Hà Chính Đức sai người tới Bích Khê, hỏi mẹ cô bán lò. Một tháng sau, thợ trong lò Diệp gia bỏ đi hết. Nửa năm sau, Hà gia bắt đầu thử nung men thiên thanh."
Không khí trong căn chòi như đông đặc lại. An Ca đã thôi đánh vần chữ, nép vào góc, nhìn chị. A Trầm vẫn đứng ở cửa, nhưng nàng thấy rõ, bàn tay phải của hắn đã nắm lấy khung cửa, nắm chặt đến mức gân xanh nổi lên.
"Hà gia nung ra được chưa?" Thanh Từ hỏi, giọng khàn đặc.
"Chưa." Khúc lão lắc đầu. "Ba năm rồi, nung không biết bao nhiêu mẻ, chưa ra được một món nào thật sự gọi là thiên thanh. Men của họ xanh thì có xanh, nhưng xanh nhạt, xanh nông, nhìn vào là thấy đáy. Không có cái chiều sâu như trời sau mưa."
Ông nhìn Thanh Từ chăm chú.
"Cô nương, cha cô có để lại thứ gì không?"
* * *
Thanh Từ không mang cuốn sổ bìa xanh theo người. Nhưng nàng đã chép lại mấy trang về men tro vào một tờ giấy nhỏ, gấp lại giấu trong tay áo. Nàng ngập ngừng một chút, rồi lấy ra, đặt lên bàn.
Khúc lão đọc tờ giấy rất lâu. Ông đọc đi đọc lại, đầu ngón tay xanh xám lướt theo từng dòng chữ.
"Đúng là chữ của nó," ông thì thầm. "Cái thằng ấy, chữ xấu từ hồi mười tuổi, đến năm mươi tuổi vẫn xấu như vậy."
Ông bật cười, rồi lấy tay áo lau mắt.
"Tỉ lệ tro này," ông chỉ vào một dòng, "cha cô ghi sáu phần tro sồi, ba phần đá trường thạch, một phần đất tử kim. Đây là men xanh thường, là gốc của men thiên thanh. Nhưng chỉ có thế thì chưa đủ. Cô có biết vì sao men Hà gia nông không?"
Thanh Từ lắc đầu.
"Vì men quá mỏng." Khúc lão giơ ngón tay lên. "Men thiên thanh không phải phủ một lớp mà xong. Phải phủ nhiều lớp. Phủ một lớp, nung sơ một lần, rồi lại phủ lớp thứ hai, nung lần nữa. Ba lớp, bốn lớp, có khi năm lớp. Men dày như ngọc, ánh sáng chiếu vào không thấy đáy, mới ra được màu trời. Còn tro, không thể dùng tro sồi thường. Phải dùng tro của cây sồi già trên ba mươi năm, đốt vào mùa đông, khi nhựa cây đã lắng xuống rễ. Tro ấy phải ngâm nước, gạn bỏ lớp nổi, ngâm tiếp, gạn tiếp, bảy lần, mới bỏ được hết vị đắng."
Ông ngừng một chút, rồi nói tiếp:
"Những thứ đó ta biết, vì ta và cha cô học chung một thầy. Nhưng cái mà cha cô hơn ta, là lửa. Phủ men dày là một chuyện. Nung để men không chảy, không bong, không rỗ, mà vẫn ra màu thiên thanh, là chuyện khác. Cách điều lửa ấy, cha cô không bao giờ nói cho ta biết. Nó nói, đó là thứ nó học được từ một người khác, đã hứa với người ta không truyền ra ngoài."
Thanh Từ nhớ đến bảy trang sổ bị xé. Có lẽ chính là bảy trang ghi cách điều lửa ấy.
"Khúc lão," nàng đứng dậy, cúi người một lễ thật sâu. "Thanh Từ có một chuyện muốn cầu xin. Lò họ Diệp sắp đỏ lửa lại. Thanh Từ không có thầy, cũng không có tiền mời thợ men. Nếu lão không chê, xin lão về Bích Khê, cùng Thanh Từ pha men. Lời lãi sau này, xin chia lão ba phần."
Khúc lão nhìn nàng một lúc. Rồi ông nhìn qua A Trầm. Ánh mắt ông dừng lại trên gương mặt người đàn ông trẻ lâu hơn mức bình thường, như đang cố nhớ ra điều gì đó.
"Ta già rồi," cuối cùng ông nói. "Đi đâu cũng không tiện. Thế này đi, cô cứ về luyện đất. Khi nào lò rồng của cô sửa xong, ta sẽ tới. Ta muốn tận mắt nhìn thấy lò của sư đệ đỏ lửa một lần nữa."
* * *
Trên đường về, trời đã chạng vạng. An Ca đi trước, tay cầm một cành tre vụt vào đám cỏ ven đường. Thanh Từ và A Trầm đi sau, im lặng.
"Ngươi có nghĩ," nàng bỗng lên tiếng, "là Hà Chính Đức đã hại cha ta không?"
A Trầm không trả lời ngay. Hắn bước đi chậm rãi, mắt nhìn về phía con đường đất đỏ trước mặt.
"Ta không biết," hắn nói. "Nhưng ta biết, có những người hại người khác không cần cầm dao. Họ chỉ cần rót một chén rượu, nói một câu, rồi để người kia tự đi vào chỗ chết."
Thanh Từ quay sang nhìn hắn. Dưới ánh hoàng hôn, gương mặt hắn trầm lặng như một bức tượng đất nung. Nàng có cảm giác, câu nói ấy không chỉ dành cho cha nàng.
"A Trầm," nàng gọi. "Năm năm trước, ngươi đã gặp cha ta ở đâu?"
Hắn dừng bước. Gió chiều thổi qua rặng tre, lá xào xạc.
"Ở bến đò Tam Loan," hắn nói. "Ta ngất ở đó, ba ngày không ăn. Sư phụ đi giao hàng về, thấy ta, cho ta một cái bánh bao, rồi đưa ta về."
"Cha ta có hỏi ngươi là ai không?"
"Có." A Trầm nhìn nàng. "Ta nói với sư phụ tên thật của ta. Sư phụ nghe xong, im lặng rất lâu, rồi nói, 'Từ nay con tên là A Trầm.'"
Hắn không nói tên thật của mình là gì. Nàng cũng không hỏi. Nhưng trong lòng nàng, có một nỗi bất an mơ hồ, như có một hòn đá nhỏ rơi xuống giếng sâu, mãi không nghe thấy tiếng chạm nước.
* * *
Về đến nhà, Thanh Từ thấy cửa mở toang, đèn sáng trưng. Trong nhà có tiếng người nói lớn.
Nhị thúc Diệp Thừa Bảo đang ngồi ở chỗ ghế chủ nhà, chân gác lên ghế, trước mặt là một bình rượu. Nhị thẩm Chu thị ngồi bên cạnh, miệng không ngớt. Lương thị ngồi ở góc phòng, cúi đầu, hai tay ôm lấy vạt áo.
"Thanh Từ về rồi đấy à?" Nhị thúc ngẩng lên, mặt đỏ gay vì rượu. Ông ta bốn mươi lăm tuổi, người to bè, râu ria lởm chởm, đôi mắt nhỏ híp lại như mắt lợn. "Về đúng lúc lắm. Ta đang bàn với mẹ cháu chuyện hôn sự của cháu."
"Hôn sự gì, nhị thúc?"
"Còn hôn sự gì nữa?" Nhị thúc đập tay xuống bàn. "Hà gia đã sai người tới hai lần rồi. Sính lễ một trăm lạng, giờ nâng lên một trăm năm mươi lạng. Cháu là con gái hòa ly, có người chịu rước về làm chính thất đã là phúc tổ tiên để lại. Cháu còn kén chọn gì nữa? Cha cháu không còn, ta là trưởng bối trong nhà, hôn sự của cháu, ta có quyền quyết định."
Thanh Từ đứng ở cửa, nhìn ông ta. Một trăm năm mươi lạng. Thì ra Hà gia đã tìm tới nhị thúc. Cũng đúng thôi, con gái hòa ly về nhà mẹ đẻ, theo lệ, hôn sự sau này do cha hoặc trưởng bối nam trong họ định đoạt. Cha nàng mất rồi, người có quyền nói chuyện hôn sự của nàng, chính là nhị thúc.
"Nhị thúc," nàng bước vào, giọng bình thản, "nhị thúc nhận của Hà gia bao nhiêu rồi?"
Nhị thúc khựng lại. Chu thị vội vàng chen vào: "Con bé này nói bậy gì thế! Nhị thúc cháu là vì cháu..."
"Nhận bao nhiêu?" Thanh Từ nhắc lại.
"Hai mươi lạng tiền đặt cọc," nhị thúc nói, giọng hơi chột dạ, rồi lại lớn tiếng, "thì sao? Ta là trưởng bối, ta nhận tiền là đúng lễ! Ngày mai Hà gia sẽ mang canh thiếp tới, cháu cứ ở nhà chuẩn bị."
Thanh Từ không nói gì nữa. Nàng quay người, đi vào gian trong. Một lúc sau, nàng đi ra, tay cầm một tờ giấy vàng úa gấp tư. Đó là tờ hòa ly thư.
"Nhị thúc," nàng nói, "sáng mai cháu sẽ lên huyện nha Lâm Hà."
"Lên huyện làm gì?"
"Lập nữ hộ."
* * *
Luật triều Đại Ung có một điều khoản mà ít người trong thôn quê biết đến: đàn bà góa chồng, hoặc đã hòa ly, nếu trên không còn cha, dưới có con hoặc em nhỏ phải nuôi, được phép lên quan lập "nữ hộ", tự mình đứng tên làm chủ hộ. Khi đã là chủ hộ, hôn sự do chính mình quyết định, ruộng đất do chính mình đứng tên, không ai có quyền ép buộc. Điều khoản này, chính là cha nàng từng kể cho nàng nghe, khi bà góa Lý ở thôn bên lập nữ hộ để giữ lại mảnh ruộng của chồng.
Sáng mồng tám tháng ba, trời chưa sáng, Thanh Từ đã cùng A Trầm lên đường. Huyện thành Lâm Hà cách Bích Khê ba mươi dặm. Họ đi bộ, tới nơi thì mặt trời đã lên cao.
Huyện nha là một tòa nhà gạch xám, trước cửa có hai con sư tử đá, một cái trống kêu oan. Người ra vào đông đúc. Thanh Từ xếp hàng ở phòng hộ tịch suốt hai canh giờ. Đến lượt nàng, viên chủ bộ họ Tôn, một người đàn ông trung niên gầy gò, đeo kính lão, ngẩng lên nhìn nàng.
"Lập nữ hộ? Cô nương bao nhiêu tuổi?"
"Mười chín."
"Mười chín tuổi mà lập nữ hộ?" Tôn chủ bộ nhướng mày. "Có hòa ly thư không? Có giấy chứng tử của cha không? Có lý trưởng thôn làm chứng không?"
Thanh Từ lần lượt đặt lên bàn: hòa ly thư, giấy báo tử của cha do lý trưởng Bích Khê ký năm Thái Khang thứ chín, và một tờ giấy chứng nhận mà sáng sớm nay nàng đã tới nhà lý trưởng xin. Lý trưởng thôn Bích Khê là một ông già hiền lành, từng chịu ơn cha nàng, khi nghe nàng nói chuyện, ông không hỏi gì, chỉ ký tên và đóng dấu.
Tôn chủ bộ đọc từng tờ, gật gù. Rồi ông ta bỗng ngẩng lên, hỏi: "Cô nương lập nữ hộ, là để làm gì?"
"Để nuôi mẹ và em trai," Thanh Từ đáp. "Và để giữ lò của cha."
"Lò?"
"Lò gốm họ Diệp, ở đồi Ngưu Bối."
Tôn chủ bộ nhìn nàng rất lâu, rồi đặt bút xuống. "Diệp Thừa Uyên? Ta biết người này. Mười năm trước, khi ta còn làm thư lại, Diệp sư phụ từng nung cho huyện nha một bộ chén trà. Bộ chén ấy đến nay vẫn còn ở hậu đường của huyện lệnh đại nhân."
Ông ta nhúng bút vào nghiên mực, viết lên một tờ giấy dày, rồi đóng một con dấu đỏ.
"Nữ hộ Diệp Thanh Từ, thôn Bích Khê, trấn Thanh Diêu, huyện Lâm Hà. Hộ khẩu bốn người..." Ông ta liếc nhìn A Trầm. "Ba người. Từ nay, cô nương là chủ hộ."
Ông ta đưa tờ giấy cho nàng.
"Còn một việc," Thanh Từ không nhận ngay. "Sáu mẫu ruộng ở bãi sông Bích Khê đứng tên cha ta, ba năm nay do nhị thúc ta canh tác, hứa mỗi năm nộp lại ba phần thóc, nhưng chưa nộp. Ta muốn sang tên ruộng về nữ hộ, và đòi lại phần thóc ấy."
Tôn chủ bộ nghĩ một lúc, rồi lắc đầu. "Ruộng thì sang tên được. Nhưng chuyện thóc, không có giấy tờ, chỉ có lời hứa miệng, quan nha khó mà xét xử. Thế này đi, ta viết cho cô nương một tờ trát, gửi lý trưởng Bích Khê. Từ vụ này trở đi, nhị thúc cô nương muốn tiếp tục canh tác thì phải ký khế ước thuê ruộng với nữ hộ, mỗi năm nộp tiền thuê. Không ký, thì trả ruộng."
Thanh Từ cúi người cảm tạ, nhận lấy hai tờ giấy, gấp cẩn thận, cất vào trong ngực áo.
* * *
Họ ra khỏi huyện nha thì đã quá trưa. Trước cổng nha có một tấm bảng gỗ lớn, nơi dán cáo thị. Người đứng xem đông nghịt, chen chúc nhau. Có tiếng xì xào bàn tán.
"Tuyển diêu! Năm nay phủ Thương Ninh lại mở tuyển diêu!"
"Bao nhiêu năm rồi nhỉ? Tám năm chưa mở rồi đấy!"
"Nghe nói lần này là Nội vụ phủ đích thân phái người xuống!"
Thanh Từ dừng lại, kiễng chân nhìn qua đầu người. Tấm cáo thị viết bằng chữ đen trên giấy vàng, đóng con dấu lớn của phủ Thương Ninh:
"Phụng chỉ: Tết Trung thu năm Thái Khang thứ mười hai, tại phủ nha Thương Ninh mở cuộc Tuyển diêu. Các lò gốm trong phủ, bất kể lớn nhỏ, có thể dâng mười món đồ sứ, do Giám diêu sứ Nội vụ phủ là Tiết Minh Khâm đại nhân đích thân thẩm định. Chọn ra ba lò, ban danh 'Cống diêu', phụng mệnh nung đồ ngự dụng. Lò nào muốn dự tuyển, phải đăng ký tại huyện nha trước ngày mồng một tháng bảy, có thương hộ trong phủ đứng ra bảo lãnh."
Cống diêu. Lò được chọn làm Cống diêu, không chỉ được nung đồ cho cung đình, mà còn được miễn thuế, được quan phủ che chở. Lò họ Diệp, nếu được chọn...
Thanh Từ quay sang nhìn A Trầm, định nói gì đó. Nhưng lời nói nghẹn lại trong cổ họng nàng.
A Trầm đang đứng sững trước tấm cáo thị. Mặt hắn trắng bệch, trắng như tờ giấy, đôi mắt đen dán chặt vào một dòng chữ. Không phải dòng chữ "Cống diêu", mà là bốn chữ "Tiết Minh Khâm".
Bàn tay trái đầy sẹo của hắn, lần đầu tiên kể từ khi nàng gặp lại hắn, đang run lên bần bật.