Bà mối Trương đợi một lúc lâu không thấy ai trả lời, liền gõ cái quạt lông xuống mặt bàn.
"Diệp phu nhân, chuyện tốt như thế này, còn phải nghĩ gì nữa? Phu nhân nhìn xem, mái nhà dột, chum gạo vơi, mắt phu nhân lại không tốt. Tiểu công tử còn nhỏ, sau này đi học, cưới vợ, chỗ nào chẳng cần tiền? Gả lệnh ái vào Hà gia, cả nhà phu nhân coi như đổi đời."
Lương thị ngập ngừng, quay về phía con gái. Bà không nhìn rõ mặt con, chỉ thấy một bóng mờ đứng thẳng bên bàn.
"Từ nhi..."
"Trương bà," Thanh Từ lên tiếng, giọng ôn hòa đến mức chính nàng cũng thấy lạ. "Xin bà về thưa với Hà lão gia rằng, Thanh Từ mới hòa ly, theo lệ còn phải giữ mình ba tháng, chưa tiện bàn chuyện hôn nhân. Hơn nữa, cha ta mất chưa đủ năm năm, ta có lời thề trước bài vị, khi nào lò nhà họ Diệp chưa nhóm lửa lại, ta chưa lấy chồng."
Bà Trương trợn mắt. "Lời thề? Thề với ai?"
"Thề với cha ta." Thanh Từ chỉ tay về phía bàn thờ. "Bà muốn nghe, ta có thể thề lại một lần nữa, ngay bây giờ."
Lời thề ấy, thật ra nàng vừa nghĩ ra khi bà Trương còn đang nói. Nhưng khi nói ra, nàng thấy nó đúng. Đúng như thể nàng đã thề từ lâu lắm rồi, ngay từ đêm đầu tiên đứng trước cái lò nguội.
Bà Trương há miệng, rồi lại ngậm lại. Chuyện thề trước bài vị cha mẹ, người miền này coi là việc lớn, bà làm mối mấy chục năm cũng không dám nói một câu xúc phạm. Bà đứng dậy, phe phẩy quạt, cười gượng.
"Được, được, tôi sẽ về thưa lại. Nhưng Diệp cô nương này, Hà gia không phải nhà người ta có thể từ chối hai lần đâu."
Bà đi rồi, Lương thị ngồi lặng hồi lâu. Rồi bà thở dài, nói nhỏ: "Từ nhi, con thề thật à?"
"Thật, mẹ."
"Vậy thì..." Bà nắm lấy tay con gái, nắm thật chặt. "Thì mẹ cũng thề với con. Mẹ không chết khi nào chưa thấy lò nhà mình đỏ lửa."
* * *
Lò muốn đỏ lửa, trước hết phải có đất.
Đất sông Ngọc Lặc thì người làng nào cũng múc được, mịn và dẻo, làm bát đĩa thường là tốt. Nhưng cuốn sổ của cha ghi rõ: muốn nung ra men thiên thanh, thai đất phải dùng "đất tử kim" ở núi Tử Vân. Đó là một loại đất sét màu tím đỏ, có nhiều sắt, nung lên thai sẽ sẫm lại, làm nền cho lớp men xanh trên mặt trở nên sâu thẳm. Cha còn vẽ một tấm bản đồ nhỏ ở trang hai mươi tám: một con suối, ba cây thông lớn mọc thành hình tam giác, một tảng đá hình đầu trâu.
Cuối tháng hai, khi tuyết trên núi đã tan gần hết, Thanh Từ, A Trầm và An Ca đeo gùi, mang theo cuốc, xẻng, lên núi Tử Vân.
Đường núi khó đi hơn nàng nhớ. Hồi nhỏ, cha từng cõng nàng lên đây một lần. Khi đó nàng còn quá bé, chỉ nhớ có một con suối nước trong vắt, cha cúi xuống vốc nước rửa mặt, rồi múc một nắm đất màu tím cho nàng xem, nói, "Từ nhi, đây là đất của trời."
Họ đi theo con suối từ sáng sớm tới gần trưa. An Ca mệt bở hơi tai, nhưng không chịu để A Trầm cõng. Thằng bé nói, "Em là đàn ông, đàn ông phải tự đi." A Trầm không nói gì, chỉ lặng lẽ đi chậm lại, giữ khoảng cách vừa đủ để thằng bé không bị bỏ lại.
"Ba cây thông kìa!" An Ca bỗng hét lên.
Phía trước, nơi con suối uốn cong, có ba cây thông cổ thụ mọc thành hình tam giác, thân to đến hai người ôm. Giữa ba cây thông, một tảng đá lớn nằm trơ trọi, phía trên có hai cái mỏm nhô ra như hai cái sừng.
"Đá đầu trâu," Thanh Từ thì thầm.
Nàng chạy tới, quỳ xuống bên tảng đá, lấy cuốc đào vào lớp đất dưới chân. Lớp đất mặt màu đen, toàn mùn lá. Đào sâu thêm một thước, đất chuyển sang màu vàng. Thêm nửa thước nữa...
Lưỡi cuốc lật lên một tảng đất, màu tím sẫm như gan gà, như màu thai đất trên mảnh sứ vỡ của cha.
Thanh Từ cầm tảng đất lên, bóp thử. Đất dẻo, mịn, khi bóp vỡ ra có ánh lấp lánh của những hạt sắt nhỏ. Nàng ngửi. Có mùi tanh nhẹ, như mùi máu, như mùi gỉ sắt.
"Đất tử kim," nàng nói. Rồi nàng ngước lên nhìn A Trầm, đôi mắt bỗng nhòe đi. "Là đất của cha."
A Trầm đứng lặng bên cạnh nàng. Hắn nhìn tảng đất trên tay nàng, rồi nhìn những giọt nước mắt nàng cố nén. Hắn không nói gì, chỉ cầm lấy cái xẻng, bắt đầu đào.
* * *
Họ đào đầy ba gùi đất thì trời đổ mưa.
Mưa đầu xuân ở núi Tử Vân đến rất nhanh. Vừa mới nắng nhạt, mây đen đã ùn ùn kéo tới từ phía đỉnh núi, rồi những hạt mưa to như hạt đậu trút xuống ào ào. A Trầm kéo An Ca và Thanh Từ chạy về phía vách đá gần đó, nơi có một cái hang nông, đủ cho ba người chui vào trú.
Trong hang tối và ẩm, có mùi đất và lá mục. A Trầm nhặt mấy cành cây khô ở góc hang, lấy đá lửa trong tay nải ra, nhóm một đống lửa nhỏ. Tay hắn rất thạo, chỉ vài cái quẹt, lửa đã bén.
An Ca mệt quá, ngồi dựa vào vách hang, chẳng mấy chốc đã ngủ gục. Thanh Từ cởi áo khoác ngoài đắp lên người em, rồi ngồi xuống bên đống lửa. Áo trong của nàng đã ướt một nửa, gió lùa vào hang lạnh buốt. Nàng ôm hai tay quanh gối, cố không để răng va vào nhau.
A Trầm liếc nàng một cái, rồi cởi cái áo vải nâu của mình ra, quăng sang.
"Không cần," nàng nói.
"Mặc vào," hắn nói, giọng không cho phép từ chối. "Cô ốm thì không ai nhào đất."
Thanh Từ cầm lấy cái áo, khoác lên vai. Áo còn ấm hơi người, có mùi khói củi và mùi đất. Nàng ngước mắt lên, định nói cảm ơn, thì nhìn thấy hắn.
Hắn chỉ còn mặc một lớp áo lót mỏng, tay áo đã xắn lên tận khuỷu vì lúc nãy đào đất. Dưới ánh lửa, nàng nhìn thấy rõ vết sẹo bỏng trên tay trái hắn. Nó không chỉ dừng ở cổ tay như nàng tưởng. Nó kéo dài lên tận cẳng tay, chạy qua khuỷu, mất hút sau tay áo. Da chỗ ấy nhăn nhúm, nhiều chỗ lồi lõm như vỏ cây già.
"Đau lắm phải không?" Nàng buột miệng hỏi.
A Trầm đang cời lửa, dừng tay. Hắn nhìn xuống cánh tay mình, như thể lần đầu tiên nhìn thấy nó.
"Lúc đó thì không thấy đau," hắn nói. "Lúc đó chỉ nghĩ, phải chạy ra khỏi đám cháy."
"Đám cháy ở đâu?"
Hắn im lặng rất lâu. Ngọn lửa nổ lách tách. Mưa bên ngoài vẫn rơi như trút.
"Ở một nhà rất lớn," cuối cùng hắn nói. "Lửa cháy suốt một đêm. Sáng ra, nhà không còn. Người cũng không còn."
Thanh Từ không hỏi thêm. Nàng hiểu, có những vết thương người ta chỉ có thể kể một lần, và không phải lúc nào cũng có thể kể hết. Nàng chỉ cầm một cành củi, đưa vào đống lửa, cho nó cháy to hơn.
"Năm xưa," nàng nói, giọng nhỏ nhẹ, "khi ngươi ở nhà ta, ta hay mang cơm lên lò cho ngươi. Ta nhớ, ngươi chưa bao giờ ăn hết bát cơm. Ngươi luôn để lại một ít, rồi đổ cho con chó vàng nhà ta."
A Trầm ngước lên, hơi ngạc nhiên.
"Bây giờ ngươi ăn hết rồi," nàng nói tiếp, khẽ cười. "Ăn hết, còn đòi thêm."
Khóe miệng hắn cong lên. Lần này nụ cười ở lại lâu hơn.
"Bây giờ đói hơn," hắn nói.
* * *
Mưa tạnh thì trời đã xế chiều. Họ gánh ba gùi đất tử kim về nhà, tới nơi thì đèn đã thắp.
Mấy ngày sau, Thanh Từ bắt đầu luyện đất. Đất tử kim phải phơi khô, đập vụn, ngâm nước, lọc qua rây ba lần, để lắng trong bể, rồi múc lớp bùn mịn nhất ra phơi đến khi đủ độ dẻo. Sau đó lại phải nhồi, nhồi đi nhồi lại hàng trăm lần cho đến khi không còn bọt khí. Cha nàng từng nói, "Đất nhồi không kỹ, nung lên sẽ nứt. Người cũng thế, chưa qua tôi luyện, gặp lửa sẽ vỡ."
Trong lúc đó, A Trầm dựng một cái lò thử nhỏ ở bên cạnh lò rồng. Lò thử chỉ cao ngang ngực, giống như một cái tổ chim bằng gạch, mỗi lần chỉ nung được hơn hai chục món. Nhưng muốn làm ra men thiên thanh trong lò lớn, trước tiên phải thử đất, thử men trong lò nhỏ. Hắn tìm những viên gạch còn tốt trong đống gạch dọn ra từ lò rồng, xếp từng lớp, trát đất sét, để khô ba ngày.
An Ca thì suốt ngày ngồi cạnh chị, nhào những viên đất thừa thành con trâu, con gà, con cá. Thằng bé có đôi tay rất khéo. Một hôm, nó nặn một con chó vàng nhỏ, giống hệt con chó nhà nàng ngày xưa, khiến Lương thị sờ vào rồi bật khóc.
Không có bàn xoay, Thanh Từ mượn bàn xoay cũ của nhà ông Mạnh. Bàn xoay bằng gỗ, quay bằng tay, đã kêu cót két. Nàng ngồi xuống, đặt một nắm đất tử kim lên mặt bàn, hai tay ôm lấy, chân đạp cho bàn quay.
Ba năm không chạm vào đất, đôi tay nàng đã quên. Nắm đất lệch sang một bên, méo mó, sụp đổ. Nàng làm lại. Lại sụp. Làm lại. Đến lần thứ mười một, nắm đất mới đứng thẳng, từ từ mở ra thành một cái bát.
Nàng ngồi nhìn cái bát còn ướt, hai tay lấm lem đất tím, bỗng thấy như cha đang đứng ngay sau lưng mình.
* * *
Ngày hai mươi sáu tháng hai, mẻ lò thử đầu tiên được nhóm lửa.
Hai mươi bốn cái bát, phủ men tro cây sồi thường, chỉ để thử đất. A Trầm canh lửa suốt một đêm. Thanh Từ không ngủ được, cũng ngồi bên cạnh. Lửa trong lò nhỏ cháy đỏ rực, từ đỏ cam chuyển sang vàng chói, rồi sang trắng. A Trầm nhìn chằm chằm vào lỗ quan sát, thỉnh thoảng lại ném vào một thanh củi, hoặc đóng bớt cửa gió.
"Sao ngươi biết lúc nào phải thêm củi?" Thanh Từ hỏi.
"Nhìn màu lửa," hắn nói, không rời mắt khỏi lỗ quan sát. "Lửa đỏ là còn non. Lửa vàng là đang lên. Lửa trắng như ánh trăng là đủ. Nhưng muốn men ra màu xanh, không thể để lửa trắng lâu. Phải đóng cửa gió, cho lửa ngạt đi, cho khói đen lên. Khói đen sẽ hút hết hơi sắt trong men, men mới xanh."
Cha nàng gọi đó là "thu hỏa". Nàng chỉ nghe cha nhắc đến, chưa bao giờ thấy cha làm. Nhưng A Trầm làm rất thuần thục, như thể đã làm hàng trăm lần.
Sáng hôm sau, khi lò đã nguội, họ mở cửa lò. Hai mươi bốn cái bát: bảy cái nứt, ba cái méo, mười bốn cái còn nguyên. Mười bốn cái bát màu xanh xám, chân bát màu nâu tím, men hơi đục, chưa đẹp, nhưng chắc chắn, gõ vào kêu boong boong.
Thanh Từ cầm một cái bát lên, xoay xoay trong tay. Không phải thiên thanh. Còn xa lắm mới tới thiên thanh. Nhưng đây là cái bát đầu tiên của lò họ Diệp sau ba năm.
"Đem ra chợ," nàng nói.
* * *
Mồng năm tháng ba là phiên chợ lớn ở trấn Thanh Diêu.
Chợ họp ở bãi đất ven sông, kéo dài từ bến đò tới tận cổng chùa Quan Âm. Người các thôn quanh vùng đổ về mua bán, nào thóc gạo, vải vóc, gà vịt, nhưng nhiều nhất là đồ gốm. Gốm của Hà gia bày ở một dãy riêng, trải chiếu hoa, có người đứng rao, bát đĩa xếp thành tháp cao, men xanh bóng loáng.
Thanh Từ trải một tấm chiếu cũ ở cuối chợ, gần gốc cây đa, bày lên mười bốn cái bát cùng với mấy chục con thú đất nung nhỏ mà An Ca nặn, nung chung trong mẻ lò thử. Nàng không rao, chỉ ngồi im, hai tay đặt trên gối.
Người qua lại, có người dừng lại nhìn, cầm lên một cái bát, lật qua lật lại.
"Bát gì mà chân đen thế này?"
"Không phải đen, là màu tím," Thanh Từ giải thích. "Đất tử kim trên núi Tử Vân, nung lên chân bát sẽ có màu này. Bát dày, chịu nóng, đựng canh nóng không nứt, để mười năm không hỏng."
"Bao nhiêu một cái?"
"Năm đồng."
Người kia lắc đầu, đặt xuống. Bát Hà gia có ba đồng một cái, lại bóng đẹp hơn.
Tới trưa, Thanh Từ mới bán được ba cái bát. Nhưng thú đất nung của An Ca thì bán hết sạch. Lũ trẻ con thấy con trâu, con gà, con cá bằng đất nung có màu tím sẫm, đứa nào cũng đòi mẹ mua. Một đồng một con. An Ca ngồi đếm tiền, mặt mày hớn hở.
Đúng lúc đó, có ba gã đàn ông đi tới. Người đi đầu, mặt dài như mặt ngựa, lông mày có vết sẹo.
"Ồ, đây không phải là Diệp cô nương sao?" Lưu Tam cười, ngồi xổm xuống trước tấm chiếu, cầm lên một cái bát. "Bát của Diệp gia đây à? Để ta xem nào."
Gã lật cái bát lên, nheo mắt nhìn, rồi bỗng buông tay.
Cái bát rơi xuống nền đất. Nhưng không vỡ. Một bàn tay đã đỡ lấy nó trước khi nó chạm đất.
A Trầm đứng ở cạnh tấm chiếu, tay trái cầm cái bát, tay phải đặt trên vai Lưu Tam. Hắn không nói gì, chỉ nhìn gã. Lưu Tam định đứng dậy, nhưng bàn tay trên vai gã nặng như một tảng đá, ép gã ngồi xổm yên tại chỗ.
"Ngươi... ngươi làm gì đấy?" Lưu Tam lắp bắp. Hai gã đi theo định xông lên, nhưng bắt gặp ánh mắt của A Trầm, cả hai bỗng khựng lại.
"Bát năm đồng," A Trầm nói, giọng bình thản. "Ngươi cầm lên rồi, thì trả tiền."
Xung quanh, người đi chợ đã dừng lại xem. Có tiếng cười khúc khích. Mặt Lưu Tam đỏ bừng. Gã run run móc túi, ném năm đồng tiền lên tấm chiếu. A Trầm buông tay. Gã đứng bật dậy, lùi lại mấy bước, chỉ tay vào mặt A Trầm.
"Ngươi... ngươi đợi đấy!"
Rồi gã quay lưng bỏ đi, hai gã theo sau.
A Trầm đặt cái bát xuống chiếu, xoay cho ngay ngắn. Thanh Từ nhìn hắn. Hắn quay mặt đi, như không có chuyện gì xảy ra.
Đám người xem tản dần. Chỉ có một ông già còn đứng lại. Ông mặc áo vải thô màu xám, lưng hơi còng, tóc bạc trắng búi gọn sau gáy, cắm một cây trâm tre. Đôi bàn tay ông chai sạn, những ngón tay có màu xanh xám như đã ngâm trong men suốt cả đời.
Ông cúi xuống, nhặt cái bát mà Lưu Tam vừa buông. Ông không nhìn mặt bát, mà lật ngược nó lên, nhìn kỹ dưới đáy. Ở đó, Thanh Từ đã khắc một chữ nhỏ bằng mũi tre trước khi nung: chữ "Diệp".
Ông già ngắm chữ ấy rất lâu. Rồi ông lấy ngón tay cái miết lên chân bát, nơi đất tử kim lộ ra màu tím. Bàn tay ông bỗng run lên.
"Cô nương," ông ngẩng lên, đôi mắt già đục ngầu, nhưng ánh nhìn sắc như mũi dao, "Diệp Thừa Uyên là gì của cô?"
"Là cha ta."
Ông già nhìn nàng trân trân. Rồi ông hỏi một câu khiến máu trong người Thanh Từ như đông lại:
"Cha cô... rốt cuộc đã chết thế nào?"