Sáng mùng năm tháng Tư, trời đổ mưa phùn.
Sân phủ nha Tô Mặc chật kín người. Thư sinh các huyện đứng chen chúc dưới mái hiên, áo xanh áo xám ướt lấm tấm. Người phố Thư Phường đứng thành một đám riêng ở góc sân: Lão Khâu ngồi trên chiếc ghế tre, đắp chăn mỏng, A Hổ đứng sau lưng ông như một cây cột; Tiểu Mãn nắm chặt tay Lý bà; lão Triệu kể chuyện, Phương phu tử, sư Tuệ Minh đứng cạnh nhau. Ngoài cổng, dân chúng chen lấn nhìn vào qua song sắt.
Trên công đường, Học chính Triệu Khiêm ngồi ở ghế giữa, áo quan xanh, gương mặt lạnh như đá. Trịnh tri phủ ngồi bên trái, thư lại Phùng Cửu đứng hầu bên phải, tay cầm sổ ghi chép. Phía dưới, bên trái là Hàn Phụng Niên và Hàn Thiếu Khanh, áo gấm chỉnh tề. Phía sau họ, Mạc Tam đứng lặng lẽ, áo vải xám, hai tay buông thõng.
Vãn Thư được dẫn ra, cổ tay vẫn còn vết dây trói đỏ hằn. Ba ngày trong ngục khiến nàng gầy rộc, tóc rối, áo lấm bùn. Nhưng nàng bước đi thẳng lưng, và khi quỳ xuống trước công đường, nàng không cúi đầu.
Cố Thanh Hành đứng ở hàng đầu đám đông, không đội nón. Nàng nhìn thấy anh. Anh khẽ gật đầu.
Triệu Khiêm gõ thước.
"Hôm nay xét vụ đề thi phủ thí Tô Mặc bị lộ. Chứng cứ có ba: một là tờ đề lậu có dấu son 'Đỗ Ký Thư Phường'; hai là lời khai của thư lại Phùng Cửu, rằng chủ hiệu Đỗ Ký từng một mình đi vào hành lang phía đông viện thi, nơi cất đề; ba là đơn của Hàn Mặc Trai, xin đưa nhân chứng ra công đường." Ông dừng lại. "Ngoài ra, bản quan còn giữ một chiếc hộp gỗ vớt lên từ sông Mặc Khê đêm mùng ba, do một người dân trình báo. Tất cả sẽ được xét công khai trước mặt mọi người."
Ông nhìn xuống Hàn Phụng Niên. "Hàn lão bản, nhân chứng của ông đâu?"
Hàn Phụng Niên khom người. "Bẩm đại nhân, nhân chứng đã có mặt."
Một người đàn ông chừng năm mươi tuổi, lưng hơi còng, mặt xanh xao, bước ra quỳ xuống. Lưu Bá Thông. Ông ta không dám nhìn về phía Vãn Thư.
"Ngươi khai đi."
"Bẩm... bẩm đại nhân." Giọng Lưu Bá Thông run run. "Tiểu nhân là thợ khắc làm thuê cho Đỗ Ký từ giữa tháng Ba. Đêm hai mươi chín tháng Ba, tiểu nhân dậy đi tiểu, thấy gian phòng sau của Đỗ Ký còn sáng đèn. Tiểu nhân ghé mắt qua khe cửa, thấy... thấy Đỗ cô nương đang ngồi khắc một tấm bản gỗ. Trên bàn có một tờ giấy chép tay. Sáng hôm sau, tấm bản ấy không còn nữa. Đến khi đề lậu xuất hiện, tiểu nhân mới biết, những chữ cô ta khắc đêm ấy, chính là đề thi."
Đám đông xôn xao. Có tiếng chửi rủa từ phía thư sinh.
Triệu Khiêm giơ tay ra hiệu im lặng. Ông nhìn Vãn Thư.
"Đỗ Vãn Thư, ngươi có gì để nói?"
* * *
Vãn Thư hít một hơi thật sâu.
"Bẩm đại nhân, dân nữ có thể hỏi nhân chứng mấy câu không?"
"Hỏi đi."
Nàng quay sang Lưu Bá Thông. Giọng nàng bình thản, không chút giận dữ:
"Lưu sư phụ, ông nói đêm hai mươi chín ông thấy ta khắc bản. Ta cầm đao khắc bằng tay nào?"
Lưu Bá Thông ngẩn ra. "Tay... tay phải. Cô nương xưa nay vẫn khắc tay phải."
"Ta cầm cây đao nào?"
"Cây... cây đao cán đen. Cái cây cô nương quý nhất ấy."
"Ông nhìn qua khe cửa, có thấy ta khắc chữ từ bên nào sang bên nào không?"
"Tiểu nhân... nhìn không rõ lắm, nhưng chắc là như mọi khi."
Vãn Thư gật đầu. Rồi nàng quay lên công đường:
"Bẩm đại nhân, dân nữ xin được xem tấm bản gỗ trong chiếc hộp vớt dưới sông lên."
Triệu Khiêm phất tay. Một nha dịch mang đến chiếc hộp gỗ còn ẩm nước, mở nắp. Bên trong là một tấm bản gỗ lê khắc chữ ngược, và một con dấu nhỏ bằng gỗ màu vàng nhạt.
Hàn Phụng Niên chợt lên tiếng, giọng điềm tĩnh: "Bẩm đại nhân, chiếc hộp này vớt từ dưới sông lên, ai biết là của ai? Biết đâu chính Đỗ Ký sợ bị phát hiện, đem ném xuống sông phi tang?"
"Hàn lão bản nói rất đúng." Vãn Thư đáp ngay, khiến cả công đường bất ngờ. "Cho nên xin đại nhân để chính tấm bản này nói cho chúng ta biết, nó là của ai."
Nàng xin một tờ giấy trắng, một chút mực, và được phép in tấm bản ấy ra ngay trên công đường. Tờ in còn ướt mực được trải ra trên bàn trước mặt Triệu Khiêm, đặt cạnh tờ đề lậu mua ngoài chợ. Chữ khớp từng nét.
"Đây chính là tấm bản đã in ra đề lậu," nàng nói. "Bây giờ, xin đại nhân nhìn kỹ những nét ngang."
Nàng chỉ vào một chữ "Nhất" ở dòng thứ hai.
"Khi người thợ khắc một nét ngang, mũi đao cắm xuống ở đầu nét, rồi kéo đi, đến cuối nét thì nhấc lên. Chỗ mũi đao cắm xuống bao giờ cũng sâu hơn, rộng hơn chỗ nhấc lên. In ra giấy, đầu nét khởi đao sẽ đậm hơn một chút." Nàng nói chậm rãi, rõ ràng, để cả những người đứng cuối sân cũng nghe được. "Thợ khắc tay phải đặt đao từ bên trái nét chữ, kéo sang phải. Đầu bên trái của nét ngang sẽ đậm hơn. Thợ khắc tay trái thì ngược lại."
Nàng đưa kính lúp cho Triệu Khiêm. "Xin đại nhân xem. Tất cả các nét ngang trên tấm bản này, đầu bên phải đều đậm hơn đầu bên trái. Người khắc tấm bản này, khắc bằng tay trái."
Triệu Khiêm cầm kính lúp, cúi xuống xem rất lâu. Trịnh tri phủ cũng ghé đầu vào nhìn.
"Lời này," Hàn Phụng Niên nói, giọng đã hơi cứng lại, "chỉ là lời của Đỗ cô nương. Ai biết thật giả thế nào?"
"Vậy thì làm thử." Vãn Thư quay xuống phía dưới. "Bẩm đại nhân, dân nữ xin được khắc một chữ 'Nhất' ngay tại đây, bằng cây đao cán đen mà Lưu sư phụ nói. Lưu sư phụ cũng khắc một chữ. Và..." Nàng ngừng lại, nhìn thẳng vào người đàn ông áo xám đứng sau lưng Hàn Phụng Niên. "Mạc Tam sư phụ của Hàn Mặc Trai, cũng khắc một chữ."
Cả sân lặng ngắt.
Mạc Tam ngẩng đầu lên. Lần đầu tiên, đôi mắt lạnh như mũi đao của hắn nhìn thẳng vào nàng.
* * *
Hàn Phụng Niên phản đối. Hàn Thiếu Khanh phản đối. Phùng Cửu thì thầm điều gì đó vào tai Trịnh tri phủ. Nhưng Triệu Khiêm chỉ gõ thước một lần.
"Mang gỗ và đao đến."
Ba tấm gỗ lê nhỏ được đặt trên ba chiếc bàn trước công đường.
Vãn Thư khắc trước. Cây đao Vạn Quyển nha dịch lấy về từ Đỗ Ký đã niêm phong, nàng cầm bằng tay phải, đặt mũi đao bên trái, kéo một đường gọn gàng. Chữ "Nhất" hiện ra, sắc và thẳng.
Lưu Bá Thông khắc thứ hai, tay run lẩy bẩy, nét ngang bị mẻ một góc.
Mạc Tam bước đến bàn thứ ba. Hắn nhìn tấm gỗ, rồi nhìn lên Hàn Phụng Niên. Hàn Phụng Niên nhìn hắn, không nói gì, nhưng bàn tay giấu trong tay áo siết chặt lại.
Mạc Tam cầm đao lên bằng tay trái.
Một đường. Nhanh, ngọt, đẹp đến mức có người trong đám thợ khắc phố Thư Phường buột miệng khen. Hắn đặt đao xuống, lùi lại, mặt không biểu lộ gì.
Ba tấm gỗ được in ra ba tờ giấy, đặt cạnh tờ đề lậu. Triệu Khiêm cầm kính lúp soi từng tờ. Rồi ông đưa cho Trịnh tri phủ. Rồi ông gọi ba người thợ khắc già nhất phố Thư Phường đang đứng trong sân lên xem. Ba người thợ già nhìn, rồi nhìn nhau. Một người lên tiếng, giọng run run:
"Bẩm đại nhân, chữ 'Nhất' của Đỗ cô nương và Lưu sư phụ, đầu trái đậm. Chữ 'Nhất' của Mạc sư phụ, đầu phải đậm. Các nét ngang trên đề lậu..." Ông ta ngập ngừng, liếc về phía Hàn Phụng Niên, rồi cắn răng nói nốt. "Các nét ngang trên đề lậu, đầu phải đậm. Cùng một tay với Mạc sư phụ."
Đám đông ồ lên.
Lưu Bá Thông quỳ sụp xuống, đập đầu xuống nền đá:
"Đại nhân tha mạng! Tiểu nhân nói dối! Đêm hai mươi chín tiểu nhân ngủ say, không thấy gì cả! Là người của Hàn Mặc Trai đưa cho tiểu nhân hai mươi lượng bạc, bảo tiểu nhân nói như vậy! Con trai tiểu nhân nợ tiền sòng bạc, tiểu nhân không còn cách nào..."
Hàn Phụng Niên mặt trắng bệch, nhưng vẫn đứng vững.
"Bẩm đại nhân! Tên thợ già này bị người ta mua chuộc cũng nên, ai biết được là ai mua?" Ông ta quay phắt sang Mạc Tam, giọng chợt đanh lại. "Còn Mạc Tam, hắn chỉ là thợ khắc làm thuê. Nếu hắn khắc ra tấm bản ấy, thì là hắn tự ý làm, nhận tiền của kẻ khác, Hàn Mặc Trai hoàn toàn không biết!"
Mạc Tam đứng im. Hắn không nhìn Hàn Phụng Niên. Hắn nhìn xuống bàn tay trái của mình.
* * *
"Bẩm đại nhân," Vãn Thư lên tiếng, "dân nữ còn ba điều nữa."
Triệu Khiêm gật đầu.
"Điều thứ nhất là giấy." Nàng cầm tờ đề lậu lên, giơ ra trước ánh sáng. "Giấy này là giấy tre Giang Nam, vân mành đan mau, mỗi tấc hai mươi hai đường. Từ ngày hai mươi mốt tháng Hai, không có tiệm giấy nào ở phố Thư Phường bán giấy cho Đỗ Ký, vì Hàn Mặc Trai đã ép họ. Giấy trong kho Đỗ Ký chỉ có giấy mao biên của làng Trúc Khê, mỗi tấc mười lăm đường vân, và góc dưới bên trái tờ nào cũng có một chấm mờ, là dấu nút tơ trên mành xeo của làng ấy." Nàng quay xuống. "Lý bà, xin bà nói cho đại nhân biết."
Lý Nhị nương bước ra, tay ôm cuốn sổ buôn bán dày cộm, quỳ xuống. Bà mở sổ ra, giọng sang sảng mà run:
"Bẩm đại nhân, dân phụ là chủ tiệm giấy ở phố Thư Phường. Từ hai mươi mốt tháng Hai, Hàn lão bản cấm dân phụ bán giấy cho Đỗ Ký, dân phụ hổ thẹn mà tuân theo. Còn ngày hai mươi lăm tháng Ba, người của Hàn Mặc Trai đến mua ba trăm tờ giấy tre Tuyết Lãng của Giang Nam, giấy trắng mỏng loại nhất, trả bằng bạc mặt. Sổ đây, có ghi ngày, ghi số, ghi người nhận."
"Điều thứ hai là mực." Vãn Thư xin một bát nước. Nàng nhỏ một giọt lên chữ đầu tiên của tờ đề lậu, nhỏ một giọt lên chữ đầu tiên của một quyển thi do Đỗ Ký in mà phủ nha còn lưu. Đợi mười hơi thở. Rồi nàng đưa khăn cho Triệu Khiêm, xin ông tự tay lau.
Chữ trên đề lậu nhòe thành một vệt xám. Chữ trên quyển thi vẫn đen bóng, sắc nét như mới in.
"Mực của Đỗ Ký có pha minh phàn," nàng nói. "Gặp nước không lem. Hai nghìn quyển thi phủ nha đang giữ, đại nhân có thể thử bất cứ quyển nào."
"Điều thứ ba là con dấu."
Nàng lấy từ trong áo ra con dấu đồng "Đỗ Ký Thư Phường", thứ duy nhất nàng xin được mang theo khi bị bắt. Nàng xin phép đóng con dấu ấy lên một tờ giấy trắng, rồi đóng con dấu gỗ màu vàng nhạt trong chiếc hộp vớt dưới sông lên tờ giấy bên cạnh.
Hai dấu son đỏ tươi nằm cạnh nhau. Cùng bốn chữ. Cùng kiểu chữ triện. Cùng một vết mẻ nhỏ ở góc chữ "Ký".
"Con dấu đồng này là của cha dân nữ," nàng nói. "Góc chữ 'Ký' bị mẻ vì cha dân nữ đánh rơi xuống bậc đá bảy năm trước. Tháng Mười năm ngoái, cha dân nữ đưa nó cho Hàn Mặc Trai làm tin, đến rằm tháng Ba năm nay, khi dân nữ trả hết nợ, Hàn Mặc Trai mới trả lại. Lúc nhận lại, dân nữ thấy trong rãnh con dấu có son mới, như vừa có người dùng nó để đóng dấu."
Nàng cầm kính lúp, đưa lên.
"Xin đại nhân soi dấu son của con dấu đồng. Son nổi trên mặt giấy, rìa nét sắc như cắt, vì đồng không hút son. Rồi xin đại nhân soi dấu son của con dấu gỗ. Gỗ hút son, trong màu đỏ sẽ có những đường sọc mảnh như sợi tơ, đó là vân gỗ. Gỗ này là gỗ hoàng dương." Nàng quay lại, nhìn tờ đề lậu. "Và dấu son trên đề lậu, cũng có những đường sọc ấy."
Triệu Khiêm soi rất lâu. Rồi ông đặt kính lúp xuống.
"Gỗ hoàng dương," ông nói chậm rãi. "Cả phố Thư Phường, ai dùng gỗ hoàng dương khắc ấn?"
Không ai trả lời. Nhưng hàng trăm cặp mắt đồng loạt nhìn về một phía.
Mạc Tam vẫn đứng im, nhìn xuống bàn tay trái của mình.
* * *
"Vậy thì còn một điều," Triệu Khiêm nói, giọng trầm xuống, lạnh lẽo. "Đề thi do chính tay bản quan soạn, niêm phong trong phòng phía đông viện thi. Đỗ Ký không thể lấy được. Vậy thì kẻ khắc tấm bản này, lấy đề thi từ đâu?"
Cả công đường im lặng.
Rồi Mạc Tam lên tiếng. Giọng hắn khàn, trầm, lạ lẫm, như một người lâu lắm rồi không nói chuyện.
"Từ Phùng thư lại."
Phùng Cửu đánh rơi cuốn sổ trong tay.
"Chiều hai mươi tám tháng Ba," Mạc Tam nói, không nhìn ai, "Học chính đại nhân đọc đề cho Phùng thư lại chép lên bảng gỗ, để sáng ngày thi treo ra cổng viện. Phùng thư lại chép hai bản. Một bản để trên bảng. Một bản giấu trong tay áo. Tối hôm ấy, Phùng thư lại mang đến Hàn Mặc Trai, đổi lấy ba trăm lượng bạc." Hắn ngừng lại. "Hàn lão bản bảo tôi khắc bản, in ba trăm tờ, đóng dấu Đỗ Ký. Ông ấy nói, một mũi tên trúng hai đích: bán đề được ba nghìn lượng, mà Đỗ Ký thì chết chắc."
"Láo! Mạc Tam, ngươi điên rồi!" Hàn Phụng Niên gầm lên, lao về phía hắn, bị hai nha dịch giữ lại.
Mạc Tam quay sang nhìn ông ta, lần đầu tiên. Ánh mắt hắn không có giận dữ, chỉ có một nỗi mệt mỏi rất sâu.
"Hàn lão bản. Gần mười năm tôi khắc chữ cho ông. Ông vừa nói, nếu tôi khắc tấm bản ấy, là tôi tự ý làm." Hắn cười, một nụ cười méo mó. "Thợ khắc mà, xưa nay vẫn thế. Chữ là của người viết. Tội là của người khắc."
Phùng Cửu đã quỳ sụp xuống, run như cầy sấy, miệng lắp bắp không thành tiếng. Trịnh tri phủ mặt đỏ như gấc, đứng phắt dậy, rồi lại ngồi xuống, không dám nhìn Triệu Khiêm.
Triệu Khiêm đứng lên. Ông nhìn xuống cả công đường, giọng vang và lạnh:
"Thư lại Phùng Cửu, trộm đề thi phủ thí, bán lấy bạc, tống giam đợi xét xử, tâu lên Lễ bộ và Hình bộ. Hàn Phụng Niên, Hàn Thiếu Khanh, mua đề thi, in bán, vu hãm người vô tội, mua chuộc nhân chứng, tống giam đợi xét xử. Niêm phong Hàn Mặc Trai, lục soát toàn bộ. Thợ khắc Mạc Tam, khắc bản đề lậu, làm giả ấn chương, tống giam, xét tình đã tự thú, sẽ cân nhắc." Ông dừng lại. "Lưu Bá Thông, khai man trước công đường, phạt hai mươi trượng."
Ông nhìn xuống Vãn Thư, người vẫn quỳ trên nền đá ướt nước mưa.
"Đỗ Vãn Thư vô tội. Tháo niêm phong Đỗ Ký. Hợp đồng in 'Phủ Học Kinh Nghĩa' vẫn giao cho Đỗ Ký. Phủ thí Tô Mặc sẽ tổ chức lại vào ngày mười tháng Tư, đề thi mới do bản quan soạn lại."
Sân phủ nha bùng nổ tiếng reo hò.
* * *
Chiều hôm ấy, nha dịch lục soát Hàn Mặc Trai.
Trong tầng hầm dưới kho sách, họ tìm thấy hai trăm bốn mươi tờ đề lậu chưa bán hết, hai nghìn bảy trăm lượng bạc, và một chiếc rương gỗ lớn. Trong rương, bốn mươi tấm bản gỗ lê được bọc vải dầu cẩn thận, xếp thẳng hàng.
Bốn mươi tấm. Từ tấm thứ ba trăm sáu mươi mốt đến tấm thứ bốn trăm.
Lão Khâu được A Hổ cõng đến tận nơi. Ông run rẩy mở lớp vải dầu bọc tấm thứ ba trăm chín mươi tám, nhìn cây đương quy rễ chia bảy nhánh, mấy chục đường lông rễ mảnh như sợi tóc. Không mẻ một nét nào.
Ông lão ôm tấm gỗ vào lòng, khóc như một đứa trẻ.
Đêm ấy, khi Vãn Thư bước qua ngưỡng cửa Đỗ Ký đã được tháo niêm phong, góc mắt nàng sáng lên:
Nhiệm vụ ẩn: "Chữ không biết nói dối" – hoàn thành.
Phần thưởng: 200 Mặc điểm.
Điều kiện mở khóa "Hồ sơ ký chủ đời thứ nhất": đã đủ một phần ba.
* * *
Nhưng điều Vãn Thư nhớ nhất về ngày hôm ấy không phải là tiếng reo hò, không phải là bốn mươi tấm bản gỗ, cũng không phải dòng chữ của hệ thống.
Mà là khoảnh khắc lúc nha dịch giải Mạc Tam đi ngang qua nàng, ra khỏi công đường.
Hắn dừng lại một bước. Nha dịch đẩy hắn, hắn vẫn không đi. Hắn nhìn nàng, đôi mắt lạnh như mũi đao, nhưng sâu trong đó có gì như một tia sáng kỳ lạ.
"Đỗ cô nương," hắn nói rất khẽ, khẽ đến mức chỉ có nàng nghe được. "Cô nhìn ra tay trái nhanh lắm. Giống hệt cha cô."
Nàng sững người. "Ngươi biết cha ta?"
"Chín năm trước, tôi hai mươi mốt tuổi, theo sư phụ đến trấn Mặc Khê lần đầu tiên." Mạc Tam nói, giọng như từ một nơi rất xa vọng lại. "Sư phụ tôi cũng khắc tay trái. Bà ấy dạy tôi khắc. Bà ấy dạy tôi khắc thêm chữ vào sách của người khác, khéo đến mức người khắc bản gốc cũng không nhận ra."
Nha dịch quát lên, đẩy mạnh hắn về phía trước. Hắn bước đi, nhưng vẫn ngoảnh đầu lại nói nốt câu cuối:
"Nhưng cha cô nhận ra. Trang ba mươi bảy."