"Sách vỡ lòng có tranh?"
Lão Khâu cầm tờ giấy nháp lên, đưa ra sát cửa sổ, nheo mắt nhìn hình người dang chân bên cạnh chữ "Nhân". Tiểu Mãn ghé sát sau lưng ông, cười khúc khích:
"Tiểu thư vẽ người gì mà chân dài như cò thế này!"
"Chân dài thì mới giống chữ 'Nhân'," Vãn Thư nói, tay vẫn không ngừng kẻ lề trên tờ giấy mới. "Trẻ con nhìn tranh trước, nhìn chữ sau. Đứa nào nhớ được cái hình, thì sẽ nhớ được cái chữ."
Ông lão im lặng một lúc lâu. Rồi ông đặt tờ giấy xuống, gõ ngón tay run run lên mép bàn.
"Mỗi trang tám chữ to, tám bức tranh nhỏ. Chữ thì ta khắc được. Tranh thì..." Ông liếc nhìn bàn tay phải của mình. "Tranh nhỏ khó khắc hơn chữ to nhiều, tiểu thư."
"Tranh để con khắc." Vãn Thư ngẩng lên. "Khâu bá, ông khắc chữ. Mười hai trang, in hai trang trên một tấm bản, vậy là sáu tấm bản gỗ. Ông khắc chín mươi sáu chữ, con khắc chín mươi sáu bức tranh. Tiểu Mãn lo giấy, lo đóng sách. Bảy ngày, chúng ta phải bán được một trăm cuốn."
"Bảy ngày?" Lão Khâu trợn mắt. "Sao lại gấp thế?"
Vãn Thư khựng lại một chút. Nàng không thể nói với ông rằng có một khung chữ phát sáng đang treo lơ lửng ở góc mắt nàng, đếm ngược từng canh giờ.
"Vì rằm tháng Ba sắp đến rồi," nàng đáp. "Sách đầu tiên phải ra thật nhanh, chúng ta mới có vốn làm sách thứ hai."
Câu ấy cũng không hẳn là nói dối.
* * *
Vấn đề đầu tiên là gỗ.
Trong kho Đỗ Ký còn mấy tấm gỗ lê đã cưa sẵn, phơi khô từ hai năm trước, vốn định dùng khắc bộ "Tăng Quảng Hiền Văn" mới nhưng cha nàng đổ bệnh nên bỏ dở. Tiểu Mãn và Vãn Thư khiêng ra sáu tấm, ngâm nước một đêm cho mềm thớ, sáng hôm sau mang ra bào phẳng.
Vãn Thư dán bản mẫu lên mặt gỗ. Đây là công đoạn mà người ngoài nghề thường không biết: chữ và tranh phải viết lên giấy mỏng trước, rồi úp ngược mặt giấy xuống tấm gỗ đã quét hồ gạo, xoa cho mực thấm sang mặt gỗ, sau đó mới khắc. Chữ trên bản gỗ là chữ ngược, in ra giấy mới thành chữ xuôi.
Lão Khâu bắt đầu khắc từ sáng mùng ba. Ông ngồi ở bàn khắc của mình bên cửa sổ hướng đông, chỗ có ánh sáng tốt nhất. Đao trong tay ông vẫn ngọt như xưa, chỉ là mỗi lần tay run, ông lại phải dừng, nhắm mắt thở đều, đợi cơn run qua mới khắc tiếp.
Vãn Thư ngồi ở bàn của cha, đối diện ông.
Nàng cầm cây đao Vạn Quyển. Lần này nàng cẩn thận hơn, đặt mũi đao thật nhẹ lên đường mực của hình mặt trời, nghiêng lưỡi đao một góc như cha từng dạy, rồi đẩy đi.
Lưỡi đao trượt đi êm ái, gọn gàng. Vòng tròn mặt trời hiện ra không một vết mẻ.
Nàng ngây người. Ba năm tập khắc, chưa bao giờ nàng khắc được một đường cong tròn như vậy.
Thế nhưng khi khắc đến những tia nắng, đao trong tay nàng bắt đầu lệch. Tia thứ nhất hơi sâu, tia thứ hai hơi nông, tia thứ ba thì mẻ mất một góc. Cây đao tốt, nhưng tay nàng thì chưa.
"Đừng ấn," Lão Khâu nói mà không ngẩng đầu. "Tay cô đang ấn. Đao bén thì không cần ấn, chỉ cần dẫn."
Vãn Thư hít một hơi, nới lỏng các ngón tay. Tia thứ tư gọn hơn.
Đến chiều, nàng khắc xong mười hai bức tranh. Vai mỏi như có ai đè đá, đầu ngón trỏ trái vẫn còn vết đứt đêm qua, mỗi lần tì vào tấm gỗ lại nhói lên. Mười hai bức trong một ngày. Chín mươi sáu bức thì phải tám ngày.
Không kịp.
Tối hôm ấy, nàng ngồi một mình trước đống tranh nháp, xem lại từng bức. Cái nào cần chi tiết, cái nào có thể giản lược. Mặt trời không cần mười hai tia nắng, sáu tia là đủ. Ngọn núi không cần vân đá, chỉ cần ba đường gãy. Con cá không cần từng chiếc vảy, chỉ cần một đường cong và một con mắt tròn.
Trẻ con không cần tranh đẹp. Trẻ con cần tranh dễ nhớ.
Nàng vẽ lại toàn bộ chín mươi sáu bức trong đêm, mỗi bức bớt đi một nửa số nét.
Ngày mùng bốn, nàng khắc được hai mươi tám bức.
* * *
Vấn đề thứ hai là giấy.
Một cuốn sách mười hai trang, gấp đôi mỗi tờ, cần sáu tờ giấy ruột và một tờ giấy bìa dày hơn. Một trăm cuốn là bảy trăm tờ. Trong kho chỉ còn ba trăm tờ.
Sáng mùng năm, Vãn Thư ôm túi tiền đến tiệm giấy của Lý Nhị nương ở đầu phố.
Lý bà năm nay năm mươi tuổi, người to béo, giọng sang sảng, buôn giấy ở phố Thư Phường đã hơn hai mươi năm. Hồi mẹ Vãn Thư còn sống, hai người từng là bạn thêu thùa với nhau, mỗi năm Tết lại biếu nhau mấy cân bánh.
"Ôi chao, Thư nhi!" Lý bà vừa thấy nàng đã kéo tay vào trong. "Mấy hôm nay ta định sang thăm mà bận quá. Nghe nói cái thằng nhà họ Hàn đến đòi nợ hả? Đồ vô lương tâm, cha cháu vừa mất mới ba tháng!"
Vãn Thư cười nhạt. "Nợ thì phải trả thôi, Lý bà. Hôm nay cháu đến mua giấy."
"Mua bao nhiêu?"
"Bốn trăm tờ giấy trúc loại hai, thêm một trăm tờ giấy bìa." Nàng ngập ngừng một chút. "Cháu chỉ trả trước được hai lượng. Số còn lại... xin bà cho cháu chịu mười ngày."
Lý bà nhìn nàng. Ánh mắt sắc sảo của người buôn bán lướt qua gương mặt gầy đi của nàng, qua đôi tay đầy vết mực và vết xước.
"Giấy trúc loại hai, một trăm tờ năm tiền bạc. Bốn trăm tờ là hai lượng. Giấy bìa một trăm tờ tám tiền." Bà tính nhanh như gẩy bàn tính. "Tổng cộng hai lượng tám tiền. Cháu trả trước hai lượng, nợ tám tiền."
"Vâng."
"Được." Bà vỗ đùi. "Mười ngày thì mười ngày. Nhưng Thư nhi à, ta nói trước, nhà ta cũng chỉ là tiệm nhỏ. Mười ngày mà không có tiền, ta cũng khó xử lắm."
"Cháu hiểu. Cháu cảm ơn bà."
Vãn Thư ôm giấy về. Túi tiền giờ chỉ còn hai lượng ba tiền và mấy trăm văn đồng.
* * *
Ngày mùng sáu, Lão Khâu khắc xong chín mươi sáu chữ. Vãn Thư khắc được sáu mươi bức tranh. Còn ba mươi sáu bức.
Trưa hôm ấy, Tiểu Mãn chạy vào báo tin:
"Tiểu thư! Phương phu tử nói học trò mới năm nay có hai mươi ba đứa, đứa nào cũng đang học chữ bằng bảng gỗ. Phu tử bảo nếu sách của mình tốt, thầy mua cho cả lớp!"
Vãn Thư mừng rỡ, nhưng chỉ một lúc sau lại lo. Phương phu tử là người khó tính nổi tiếng trong trấn. Ông đỗ tú tài năm hai mươi tuổi, sau ba lần thi hương không đỗ thì về dạy học, ghét nhất là chữ viết sai. Nàng viết bản mẫu từ đêm hôm trước, chưa có ai xem lại.
"Khâu bá, ông xem giúp con, chữ có sai chỗ nào không?"
Lão Khâu lắc đầu. "Ta là thợ khắc, chữ đưa sao khắc vậy. Muốn tìm người soát chữ, phải tìm người đọc sách."
Người đọc sách. Cha nàng ngày trước tự soát chữ. Phố Thư Phường có mấy ông đồ chuyên soát bản, nhưng phải trả tiền, mỗi trang mười văn.
"Chùa Thanh Lương," Tiểu Mãn chợt nói. "Ở đó có một thư sinh chép kinh thuê cho chùa. Hôm trước con mang lịch lên cúng, thấy anh ta ngồi chép ở hành lang, chữ đẹp như in vậy. Sư trụ trì nói anh ta đọc sách nhiều lắm."
* * *
Chùa Thanh Lương nằm trên sườn đồi phía tây trấn Mặc Khê, đi bộ mất nửa canh giờ. Đường lên chùa lát đá xanh, hai bên là rừng trúc. Gió đầu xuân thổi qua, lá trúc xào xạc như ai đang lật sách.
Vãn Thư ôm cuộn bản mẫu, bước vào cổng chùa. Sư trụ trì Tuệ Minh đang quét lá trong sân, nghe nàng hỏi thì cười hiền, chỉ tay về phía hành lang phía đông.
"Cố thí chủ ở đằng kia. Cậu ấy không thích bị quấy rầy lúc đang chép kinh, nhưng nếu thí chủ hỏi chuyện chữ nghĩa thì chắc không sao."
Hành lang phía đông nhìn ra rừng trúc. Ở đó có một chiếc bàn thấp, một thư sinh áo xanh đã bạc màu ngồi xếp bằng, lưng thẳng, cổ tay để trần vì tay áo đã xắn lên tránh quệt mực. Trước mặt anh là một cuốn kinh chép dở, nét chữ khải thể ngay ngắn, đều tăm tắp, cứng cáp mà không gò bó.
Vãn Thư đứng chờ đến khi anh dừng bút chấm mực mới lên tiếng:
"Xin lỗi đã làm phiền công tử. Ta là Đỗ Vãn Thư, ở Đỗ Ký Thư Phường dưới trấn. Ta muốn nhờ công tử soát giúp một bản mẫu sách, có trả công."
Thư sinh ngẩng lên.
Anh trẻ hơn nàng tưởng, chừng hai mươi bốn, hai mươi lăm. Gương mặt gầy, sống mũi thẳng, đôi mắt đen và tĩnh như mặt nước giếng sâu. Ánh mắt ấy dừng trên mặt nàng một chút, rồi rơi xuống cuộn giấy trong tay nàng.
"Đỗ Ký," anh lặp lại, giọng trầm và chậm. "Hiệu của Đỗ Cẩn Chi tiên sinh?"
"Công tử biết cha ta?"
"Ta từng đọc bộ 'Bách Thảo Đồ Phổ' của nhà cô. Là bộ sách thuốc in đẹp nhất ta từng thấy." Anh đặt bút xuống, đưa tay ra. "Ta là Cố Thanh Hành. Để ta xem."
Vãn Thư trao cuộn giấy cho anh. Anh mở ra, đọc từng trang, không nói một lời. Đến trang thứ ba, khóe miệng anh hơi nhếch lên khi nhìn hình con cá có một con mắt tròn to. Đến trang thứ năm, anh dừng lại.
"Chữ 'Vũ' này," anh chỉ vào một ô chữ, "cô viết theo lối tục tự. Dân gian viết thế thì không sao, nhưng sách vỡ lòng thì không nên. Đứa trẻ học chữ sai từ đầu, sau này đi thi sẽ bị đánh hỏng, mà thầy đồ nào khó tính cũng sẽ không dùng sách này." Anh cầm bút, viết lại chữ "Vũ" chính thể ở lề giấy, nét nào ra nét ấy. "Bốn chấm bên trong phải là bốn nét chấm riêng, không được nối liền."
Vãn Thư đỏ mặt. Phương phu tử chắc chắn sẽ thấy lỗi này ngay.
Anh đọc tiếp. Trang thứ tám, anh chỉ ra chữ "Điểu" thiếu một nét. Trang thứ mười một, chữ "Mạch" nàng viết bộ "Tịch" thành bộ "Tuế". Tổng cộng bốn chỗ sai, anh chỉ ra từng chỗ, viết lại chữ đúng bên lề, giọng đều đều không trách móc.
"Còn tranh," anh nói khi gấp cuộn giấy lại, "tranh con chim này, cô vẽ nó đang bay. Nhưng chữ 'Điểu' vốn là hình con chim đậu trên cành. Nếu cô vẽ con chim đậu, đứa trẻ nhìn tranh rồi nhìn chữ, sẽ thấy hai cái giống nhau. Như vậy dễ nhớ hơn."
Vãn Thư nhìn anh, ngạc nhiên. Ý tưởng ấy nàng chưa hề nghĩ đến: không chỉ vẽ tranh cho đúng nghĩa, mà vẽ tranh cho giống cả hình chữ.
"Công tử..." nàng ngập ngừng, "công tử làm sao biết được những điều ấy?"
"Lúc nhỏ ta học chữ cũng chẳng vào." Anh cười nhẹ, nụ cười thoáng qua như gió lướt mặt hồ. "Mẹ ta phải vẽ từng chữ thành tranh cho ta xem."
Vãn Thư lấy ra hai mươi văn tiền đồng, đặt lên bàn. Anh nhìn mấy đồng tiền một lúc, rồi đẩy cả lại.
"Ta không lấy tiền công."
"Nhưng..."
"Cô cứ coi như ta lấy công soát chữ đổi một cuốn sách." Anh cúi xuống, nhấc bút lên, tiếp tục chép kinh. "Khi in xong, nhớ giữ lại cho ta một cuốn. Ta muốn xem cô vẽ con chim đậu trên cành thế nào."
* * *
Vãn Thư về đến hiệu thì trời đã tối. Nàng sửa bốn chữ trên bản khắc. May mắn là cả bốn chữ đều thuộc phần Lão Khâu khắc, ông dùng kỹ thuật "bổ bản": khoét bỏ ô chữ sai, ghép vào một miếng gỗ nhỏ rồi khắc lại chữ mới, khít đến mức nhìn bằng mắt thường không thấy vết.
Rồi nàng vẽ lại con chim, đậu trên cành.
Đêm ấy và cả ngày mùng bảy, nàng khắc liên tục. Ăn cơm cũng ngồi bên bàn khắc, Tiểu Mãn bưng bát đến, nàng ăn mấy miếng rồi lại cầm đao. Đến nửa đêm mùng bảy, bức tranh cuối cùng – hình một đứa trẻ đang cúi đầu đọc sách, bên cạnh chữ "Học" – hoàn thành.
Sáu tấm bản gỗ đặt thẳng hàng trên bàn. Lão Khâu cầm đèn soi từng tấm, ngón tay run run lướt nhẹ trên những nét khắc.
"Tiểu thư," ông nói khẽ, "ta theo lão gia và lão thái gia bốn mươi năm. Nét đao của cô, có mấy chỗ giống hệt lão gia."
Vãn Thư không trả lời. Nàng nhìn xuống bàn tay mình, mười ngón tay đầy vết xước, đầu ngón cái phồng lên một vệt chai đỏ.
* * *
Sáng mùng tám, ngày thứ bảy của nhiệm vụ, Đỗ Ký bắt đầu in.
Tiểu Mãn quét mực lên bản, Vãn Thư đặt giấy, Lão Khâu cầm bàn chải xoa mặt giấy. Mỗi tờ in xong được treo lên dây phơi giăng khắp gian trong. Đến trưa, ba người đã in được hơn bốn trăm tờ. Đến chiều, toàn bộ bảy trăm tờ đã in xong.
Không kịp đợi khô hẳn, Tiểu Mãn đã ngồi gấp giấy, xếp trang. Vãn Thư khâu gáy sách bằng chỉ gai, mỗi cuốn bốn lỗ, buộc nút cẩn thận. Lão Khâu viết nhãn tên sách lên bìa bằng bút lông, chữ to và đẹp:
Ấu Học Đồ Thức Tự – Đỗ Ký khắc bản.
Cuốn sách đầu tiên được đóng xong khi trời vừa xế chiều. Vãn Thư cầm nó trong tay, mỏng nhẹ như một chiếc lá, vẫn còn thoảng mùi mực mới.
Nàng không có thời gian để xúc động.
Cuốn thứ nhất đến cuốn thứ hai mươi ba, nàng ôm đến trường làng của Phương phu tử bên kia cầu. Phương phu tử năm nay ngoài năm mươi, râu tóc bạc phơ, đeo cặp kính mắt tròn. Ông cầm sách lật từng trang, đọc rất kỹ. Đến trang có chữ "Vũ", ông dừng lại lâu hơn. Vãn Thư nín thở.
"Chữ này viết đúng," ông gật đầu. "Năm ngoái ta mua sách của Hàn Mặc Trai, chữ 'Vũ' khắc sai, ta phải bắt học trò sửa bằng tay từng cuốn."
Ông lật đến trang con chim đậu trên cành, nhìn hình rồi nhìn chữ, chợt bật cười:
"Khéo! Chim đậu trên cành, chữ cũng đậu trên cành. Ai nghĩ ra cái này?"
"Là một vị bằng hữu chỉ cho ta."
"Vị bằng hữu ấy có con mắt." Phương phu tử khép sách. "Hai mươi ba cuốn, ta lấy hết. Bao nhiêu tiền?"
"Ba mươi văn một cuốn."
"Rẻ." Ông lấy túi tiền ra, đếm đủ sáu trăm chín mươi văn. "Cô về nói với cha cô..." Ông chợt dừng lại, như nhớ ra điều gì, giọng trầm xuống. "Thôi. Cô về nói với Vãn Lương, sáng mai mang theo một cuốn đến lớp."
Hai mươi ba cuốn.
Chiều hôm ấy, Vãn Thư mang năm mươi cuốn ra chợ phiên dưới chân cầu Mặc Khê. Nàng không rao, chỉ trải tấm vải xanh trên bậc đá, xếp sách thành hàng, mở sẵn một cuốn ở trang có hình con cá mắt tròn.
Một bà mẹ dắt đứa con nhỏ đi ngang qua. Đứa bé chỉ tay vào hình con cá, bập bẹ: "Cá! Mẹ ơi, cá!"
Bà mẹ dừng lại. "Cô nương, sách gì đây?"
"Sách dạy chữ cho trẻ con. Mỗi chữ có một bức tranh."
Người mẹ cầm sách lên, lật vài trang. Đứa bé đã chồm tới, chỉ vào hình mặt trời: "Ông mặt trời!"
"Bao nhiêu?"
"Ba mươi văn."
Người mẹ ngần ngừ một lúc, rồi lấy ra ba mươi đồng tiền.
Đến khi mặt trời lặn, năm mươi cuốn đã bán hết. Có người mua một lúc ba cuốn cho ba đứa con. Có một ông lão mua một cuốn, nói là cho cháu nội ở quê. Có một cô gái bán đậu phụ mua một cuốn, ngượng ngùng nói là để tự học.
Vãn Thư ôm túi tiền về, đếm lại trong ánh đèn dầu. Hai mươi ba cuốn ở trường làng, năm mươi cuốn ở chợ. Bảy mươi ba cuốn.
Trừ cuốn giữ lại cho Cố Thanh Hành, còn hai mươi sáu cuốn, và chỉ còn một đêm.
Nàng ôm hai mươi sáu cuốn còn lại, đi gõ cửa từng nhà trên phố Thư Phường có con nhỏ. Nhà bán nến, nhà bán lụa, nhà thợ đóng sách, nhà lão bán trà đầu cầu. Có nhà mua, có nhà lắc đầu, có nhà đóng cửa không mở. Đến canh hai, nàng gõ cửa nhà cuối cùng – nhà bà góa bán bánh ở cuối phố có ba đứa cháu mồ côi.
Bà cụ không có đủ chín mươi văn. Bà đưa cho nàng bốn mươi văn và một gói bánh nếp.
Vãn Thư đưa cho bà ba cuốn.
Chín mươi chín cuốn đã bán, cộng thêm cuốn đã đổi lấy công soát chữ của Cố Thanh Hành, vừa tròn một trăm.
Lúc nàng bước chân qua ngưỡng cửa Đỗ Ký, góc mắt nàng sáng bừng lên:
Nhiệm vụ tân thủ "Sách đầu tiên của ký chủ" – hoàn thành.
Phần thưởng: 30 Mặc điểm.
Đạt được kỹ năng: "Đao pháp khắc chữ – nhập môn".
Đạt được công thức: mực "Tùng Yên Minh Phàn" (muội tùng, keo da trâu, minh phàn, hương liệu chống mốc; khô nhanh, không lem khi gặp nước).
Ngay khoảnh khắc ấy, một luồng cảm giác lạ lùng chảy qua cánh tay phải của nàng, từ vai xuống đến tận đầu ngón tay. Như có ai vừa nắm lấy bàn tay nàng, nhẹ nhàng dẫn nó đi qua hàng nghìn nét khắc. Nét ngang phải khởi đao thế nào, nét sổ phải dừng đao ở đâu, nét phẩy phải xoay cổ tay góc nào. Những điều mà cha nàng nói suốt bảy năm mà nàng chỉ hiểu lờ mờ, giờ bỗng rõ ràng như chữ khắc trên đá.
Nàng đứng sững giữa gian hiệu tối, nghe tim mình đập thình thịch.
* * *
Niềm vui ấy chỉ kéo dài được hai ngày.
Chiều mùng mười, Vãn Thư đang ngồi tính sổ thì nghe tiếng chân chạy dồn dập ngoài phố. Tiểu Mãn lao vào, thở hổn hển, tay cầm một cuốn sách mỏng.
"Tiểu thư! Tiểu thư xem này!"
Vãn Thư cầm lấy. Bìa sách màu vàng nhạt, nhãn ghi: Ấu Học Thức Tự Đồ. Nàng lật trang đầu: hình người dang chân bên cạnh chữ "Nhân". Lật trang thứ năm: con cá có một con mắt tròn. Lật trang thứ tám: con chim đậu trên cành.
Chữ được khắc lại vụng về, tranh thô hơn, giấy mỏng như cánh ve. Nhưng rõ ràng là chép lại từng trang sách của nàng.
Ở trang cuối, dòng chữ nhỏ in đậm: Hàn Mặc Trai khắc bản. Giá mười lăm văn.
"Con thấy người của Hàn Mặc Trai bày bán ở cổng chợ phía đông," Tiểu Mãn nói, giọng run vì tức. "Họ bày cả một xe, có đến hai ba trăm cuốn. Họ còn rao là sách 'chính tông', nói sách nhà mình là chép lại của họ!"
Hai ba trăm cuốn. Sách của nàng mới ra được hai ngày. Hàn Mặc Trai có hơn hai mươi thợ khắc, chỉ cần dán tờ in lên mặt gỗ mà khắc theo – lối "phúc khắc" mà dân trong nghề vẫn khinh là trò ăn cắp – thì một đêm là xong cả bộ bản.
Vãn Thư lật đến trang có chữ "Vũ". Họ chép lại cả chữ "Vũ" đúng chính thể mà Cố Thanh Hành viết cho nàng, chép cả con chim đậu trên cành, chép cả cái hình người chân dài như cò.
Chỉ khắc sai mỗi một điều: con cá trên trang thứ năm không có mắt. Người khắc vội vàng, đã bỏ sót con mắt tròn ấy.