Sáng mùng hai tháng Hai năm Diên Hựu thứ chín, sương trên sông Mặc Khê còn chưa tan thì phố Thư Phường đã thơm mùi mực.
Cả phố dài chừng ba trăm bước, hai bên là mấy chục hiệu khắc in nối nhau như răng lược. Người trong phủ Tô Mặc vẫn nói, đứng ở đầu phố Thư Phường mà hít một hơi thật sâu thì có thể biết nhà nào đang nấu mực tùng yên, nhà nào đang phơi giấy trúc, nhà nào vừa đóng xong một mẻ sách. Đỗ Vãn Thư lớn lên giữa mùi ấy. Năm sáu tuổi nàng đã biết phân biệt mùi gỗ lê mới xẻ với mùi gỗ táo ngâm nước; năm mười tuổi nàng đã biết cầm bàn chải lông cọ quét mực lên bản khắc sao cho đều tay, không đọng ở góc chữ.
Thế nhưng sáng nay, mùi mực trong hiệu Đỗ Ký lại lạnh tanh.
Nàng đứng sau quầy gỗ đã mòn bóng, tay cầm cuốn sổ nợ của cha, nghe tiếng giày ủng nện trên bậc đá ngoài cửa. Ba người. Một người đi trước bước nhẹ mà dứt khoát, hai người theo sau bước nặng, có tiếng vải thô sột soạt.
"Đỗ cô nương, quấy rầy rồi."
Hàn Thiếu Khanh bước vào, áo gấm màu lam thêu chỉ bạc, tay phe phẩy một cây quạt xếp dù trời đầu xuân còn lạnh. Hắn năm nay hai mươi lăm, là con trai độc nhất của Hàn Phụng Niên – chủ Hàn Mặc Trai, hiệu sách lớn nhất phủ Tô Mặc. Hai gã gia đinh đứng hai bên cửa như hai cột gỗ.
"Hàn công tử." Vãn Thư khép sổ lại, cúi chào vừa đủ lễ. "Hiệu nhỏ còn đang để tang, không tiện tiếp khách quý. Công tử có việc gì, xin cứ nói thẳng."
"Cô nương sảng khoái, ta thích." Hàn Thiếu Khanh cười, nụ cười chỉ dừng ở khóe miệng. Hắn gõ cây quạt vào mặt quầy, đúng chỗ có vết mực cũ của cha nàng. "Ba tháng trước, Đỗ lão bản qua đời, ta có đến thắp hương. Khi ấy thấy cô nương đau lòng, nên chưa tiện nhắc chuyện tiền nong. Nay đã qua Tết, sổ sách cũng nên tính cho rõ."
Hắn đưa tay ra sau. Một gia đinh dâng lên tờ văn tự đã ngả vàng, trên có dấu tay đỏ của Đỗ Cẩn Chi.
Vãn Thư không cần đọc cũng biết trong đó viết gì. Mùa thu năm Diên Hựu thứ bảy, nước sông Mặc Khê dâng, kho giấy của Đỗ Ký ngập nửa thước, hơn hai nghìn tờ giấy và gần trăm cuốn sách đóng sẵn hỏng sạch. Cha nàng vay của Hàn Mặc Trai ba trăm lượng để mua giấy mới, trả tiền công thợ, giữ cho hiệu khỏi đóng cửa. Lãi mỗi năm một phần năm, đến nay gốc lẫn lãi, sau khi trừ đi mấy lần trả lẻ tẻ, còn lại ba trăm tám mươi lượng.
"Hạn trả là rằm tháng Ba năm nay," Hàn Thiếu Khanh nói chậm rãi, như sợ nàng nghe không rõ. "Tức là còn bốn mươi ba ngày. Ba trăm tám mươi lượng bạc trắng, không thiếu một đồng."
"Ta biết."
"Cô nương biết là tốt." Hắn đảo mắt nhìn quanh hiệu. Những giá sách thưa thớt, mấy chồng giấy cũ được phủ vải, bàn khắc bên cửa sổ không có người ngồi. "Nhưng ta cũng biết, Đỗ Ký mấy năm nay buôn bán chẳng ra sao. Đỗ lão bản bệnh lâu, thợ giỏi đi gần hết. Cô nương một mình chống đỡ, lại còn có một đứa em trai đang đi học. Bốn mươi ba ngày, cô lấy đâu ra ba trăm tám mươi lượng?"
Vãn Thư không đáp. Nàng nghe thấy tiếng ho khẽ từ gian trong – là Lão Khâu. Ông đã thức dậy từ sớm, chắc đang đứng sau tấm rèm.
"Cho nên ta có một đề nghị," Hàn Thiếu Khanh mở quạt, giọng mềm hẳn đi. "Bộ bản gỗ 'Bách Thảo Đồ Phổ' do lệnh tổ phụ khắc, tổng cộng bốn trăm tấm. Hàn Mặc Trai trả ba trăm lượng. Thêm căn nhà này, ta tính là tám mươi lượng, vừa đủ xóa nợ. Cô nương và lệnh đệ có thể dọn ra ở nhà nhỏ sau phố, chúng ta còn có thể cho thuê lại với giá rẻ. Thế nào? Ta đây là nể tình đồng nghiệp, chứ người ngoài thì chẳng ai trả giá này đâu."
Ba trăm lượng cho bốn trăm tấm bản gỗ lê khắc tay.
Vãn Thư nhớ năm nàng chín tuổi, ông nội Đỗ Văn Lâm khi ấy đã già lắm, mắt mờ, vẫn bế nàng ngồi bên cửa sổ, lấy từ trên giá xuống tấm thứ ba trăm chín mươi tám cho nàng xem: cây đương quy, rễ chia bảy nhánh, mỗi nhánh có mấy chục đường lông rễ mảnh như sợi tóc. Ông kể, năm xưa ông khắc tấm ấy mất mười một ngày. Ông nói với nàng: "Sách thuốc in sai một nét là có người chết. Cho nên tranh phải đúng, chữ phải đúng, một nét cũng không được qua loa." Bộ Bách Thảo Đồ Phổ ông khắc trọn hai mươi hai năm, đến lúc khắc xong tấm cuối cùng thì mắt cũng gần như không còn thấy rõ.
"Hàn công tử," nàng ngẩng lên, giọng bình thản, "văn tự ghi hạn trả là rằm tháng Ba. Hôm nay mới mùng hai tháng Hai. Đến ngày rằm tháng Ba, Đỗ Ký sẽ trả đủ ba trăm tám mươi lượng. Bản gỗ không bán, nhà cũng không bán."
Nụ cười của Hàn Thiếu Khanh vẫn còn nguyên, nhưng cây quạt thì dừng lại.
"Cô nương chắc chứ?"
"Chắc."
"Vậy thì nói trước điều khó nghe." Hắn gấp quạt, gõ nhẹ lên tờ văn tự. "Nếu đến trưa ngày rằm tháng Ba mà không có bạc, theo văn tự, toàn bộ tài sản của Đỗ Ký – nhà, bản gỗ, dụng cụ, sách tồn – đều thuộc về Hàn Mặc Trai để gán nợ. Đến lúc đó, đừng nói ba trăm lượng, một đồng cô cũng không có. Cô nương nghĩ cho kỹ."
Hắn quay người đi ra. Ra đến cửa, như sực nhớ ra điều gì, hắn ngoảnh lại:
"À, còn nữa. Con dấu 'Đỗ Ký Thư Phường' bằng đồng của lệnh tôn, tháng Mười năm ngoái ông ấy đã đưa cho phụ thân ta làm tin. Cô nương mà muốn lấy lại, cũng phải đợi trả đủ nợ."
Tiếng giày ủng xa dần trên phố.
* * *
Rèm gian trong vén lên. Lão Khâu bước ra, lưng còng, tay phải run run vịn vào khung cửa.
Khâu Bá năm nay sáu mươi hai tuổi, theo Đỗ Ký từ năm hai mươi hai, khắc chữ cho ba đời nhà họ Đỗ. Ông từng là thợ khắc giỏi nhất phố Thư Phường, khắc chữ khải nhỏ bằng hạt vừng mà nét nào ra nét ấy. Thế nhưng ba năm nay tay phải ông bắt đầu run, mắt cũng mờ dần, giờ chỉ còn khắc được chữ to, mỗi ngày không quá hai trăm chữ.
"Tiểu thư," ông nói, giọng khàn khàn, "cô nói thế, là có cách rồi sao?"
Vãn Thư nhìn ông một lúc, rồi lắc đầu.
"Chưa có, Khâu bá. Nhưng nếu hôm nay con gật đầu, thì ông nội con khắc hai mươi hai năm cũng thành công cốc."
Lão Khâu im lặng. Ông nhìn ra cửa sổ, chỗ chiếc bàn khắc của Đỗ Cẩn Chi vẫn để nguyên như ba tháng trước: một tấm bản gỗ khắc dở, mấy cây đao khắc cắm trong ống tre, một nghiên mực khô nứt.
"Lão gia lúc còn sống," ông khẽ nói, "cũng từng có lúc khó khăn hơn bây giờ. Năm lụt ấy, ông ấy đứng giữa kho ngập nước, nhìn giấy trôi lềnh bềnh, rồi bảo ta: 'Khâu bá, chỉ cần bản gỗ còn, Đỗ Ký còn.'"
"Con nhớ."
"Ta đếm rồi. Trong nhà còn bao nhiêu?"
Vãn Thư mở ngăn kéo quầy, lấy ra một túi vải nhỏ. Nàng đổ xuống mặt bàn: bốn thỏi bạc vụn, một chuỗi tiền đồng.
"Bốn lượng ba tiền bạc, cộng thêm hơn sáu trăm văn tiền đồng. Tổng cộng chừng năm lượng." Nàng nói, giọng không run. "Sách tồn trong kho có khoảng một trăm hai mươi cuốn, phần lớn là 'Tăng Quảng Hiền Văn' và lịch năm ngoái, bán hết cũng chưa được mười lượng. Giấy còn chừng ba trăm tờ, không đủ in một bộ sách tử tế."
"Bốn mươi ba ngày, từ năm lượng thành ba trăm tám mươi lượng." Lão Khâu cười khổ. "Trừ phi trời rơi bạc xuống."
Đúng lúc ấy, cửa sau kêu kẽo kẹt. Tiểu Mãn ôm một bó củi chạy vào, mặt đỏ ửng vì lạnh, tóc buộc vội bằng một sợi dây gai.
"Tiểu thư! Khâu bá! Cái tên họ Hàn kia đi rồi à? Con đứng ngoài ngõ thấy hắn ra, mặt cứ như vừa ăn phải ớt!"
Tiểu Mãn mười bốn tuổi, mồ côi từ năm sáu tuổi, được Đỗ Cẩn Chi nhặt về từ bến sông sau một trận dịch. Con bé không biết chữ nhiều, nhưng mắt tinh lạ thường: giấy có chỗ nào mỏng, chỗ nào dày, bản in có nét nào nhòe, chỉ liếc qua là thấy. Mấy năm nay, việc xếp giấy, lật trang, phơi sách trong hiệu đều do nó làm.
Vãn Thư nhìn con bé, rồi nhìn Lão Khâu. Đỗ Ký bây giờ chỉ còn ba người: một ông lão tay run, một đứa trẻ chưa biết hết mặt chữ, và nàng – con gái mười chín tuổi, biết khắc chút ít, biết tính sổ, biết trông hiệu, nhưng chưa bao giờ một mình gánh cả cơ nghiệp.
Còn có Vãn Lương – em trai mười một tuổi, đang học ở trường làng của Phương phu tử bên kia cầu. Học phí mùa xuân, năm trăm văn, vẫn chưa nộp.
"Tiểu Mãn," nàng nói, "nấu cơm đi. Hôm nay ăn cơm trắng, xào thêm đĩa rau cải. Ăn no rồi mới tính được."
* * *
Buổi chiều, Vãn Thư ngồi trong gian trong, lật hết sổ sách của cha.
Cuốn sổ cuối cùng ghi đến ngày mùng chín tháng Mười một năm Diên Hựu thứ tám, chín ngày trước khi ông mất. Chữ của cha nàng vốn thanh mảnh, đều đặn như chữ khắc. Nhưng mấy trang cuối nét chữ run hẳn, có chỗ mực đọng thành vết. Ông ho suốt mùa thu, đại phu nói là bệnh phổi, kê mấy thang thuốc đều không đỡ.
Ở trang cuối, dưới dòng ghi "nhận tiền in lịch của Vương gia thôn Đông: một lượng hai tiền", có một hàng chữ nhỏ, viết lệch xuống góc giấy như được thêm vào sau:
"Đao cũ cất trong hộp gỗ táo. Thư nhi đủ mười chín tuổi thì giao cho nó."
Vãn Thư ngẩn người.
Nàng năm nay vừa tròn mười chín, sinh vào tháng Giêng. Cha nàng mất trước sinh nhật nàng hai tháng.
Hộp gỗ táo. Nàng nhớ trong rương của cha có một chiếc hộp nhỏ màu nâu sẫm, nắp chạm hình cuốn sách mở. Hồi nhỏ nàng từng tò mò hỏi, cha chỉ cười, bảo trong đó là "đồ nghề kiếm cơm của tổ tiên", không cho mở.
Nàng lục rương. Chiếc hộp nằm ở đáy, dưới mấy bộ áo cũ và một cuộn bản thảo buộc dây gai. Nắp hộp không khóa. Bên trong lót lụa đỏ đã bạc màu, đặt một cây đao khắc duy nhất.
Cây đao dài chừng một gang tay, cán bằng gỗ mun đã đen bóng vì mồ hôi tay mấy đời người, lưỡi thép hẹp, vát chéo, sáng lạnh như mặt nước dưới trăng. Trên cán khắc hai chữ triện rất nhỏ: Vạn Quyển.
Nàng chưa từng thấy cha dùng cây đao này.
* * *
Đêm xuống. Tiểu Mãn đã ngủ trong căn buồng nhỏ cạnh kho giấy, Lão Khâu cũng đã về gian nhà phía sau. Vãn Lương ngủ lại nhà Phương phu tử như mọi đêm mùng hai – thầy giữ học trò ôn bài.
Vãn Thư thắp một ngọn đèn dầu, ngồi xuống chiếc bàn khắc của cha bên cửa sổ.
Tấm bản gỗ khắc dở vẫn nằm đó. Là một trang trong cuốn lịch năm Diên Hựu thứ chín mà cha nàng nhận in cho mấy thôn bên sông, mới khắc được nửa trang tháng Giêng thì ông đổ bệnh. Những nét chữ đã khắc sâu, sắc gọn; những nét chưa khắc chỉ là đường mực mờ trên mặt gỗ.
Nàng cầm cây đao Vạn Quyển, đặt mũi đao lên đầu nét ngang của chữ "Xuân".
Nàng biết khắc. Từ năm mười hai tuổi, cha đã cho nàng tập khắc trên những tấm gỗ vụn. Nhưng tay nàng chưa đủ vững, đao chưa đủ ngọt, chữ khắc ra luôn có góc bị mẻ. Cha nàng xem rồi chỉ cười: "Không vội. Đao là để nghe gỗ nói, không phải để bắt gỗ nghe mình."
Nàng thở ra một hơi, ấn đao xuống.
Lưỡi đao trượt đi như không có lực cản. Nhẹ đến mức nàng giật mình, tay hơi lệch, mũi đao bật khỏi mặt gỗ và cứa ngang đầu ngón trỏ tay trái.
Máu rỉ ra, một giọt đỏ thẫm rơi xuống tấm bản, thấm vào đúng nét ngang vừa khắc.
Vãn Thư hít một hơi lạnh, vội đưa ngón tay lên miệng. Nhưng chưa kịp làm gì, ngọn đèn dầu trên bàn chợt lay động dù cửa sổ đóng kín.
Rồi trước mắt nàng, giữa không trung, hiện ra những dòng chữ.
Không phải chữ viết bằng mực. Những nét chữ ấy sáng nhạt như ánh trăng xuyên qua giấy dầu, mỗi nét đều có vết dao gọn gàng như vừa được khắc lên một tấm bản gỗ vô hình.
Phát hiện huyết khế của người kế thừa. Đao "Vạn Quyển" đã nhận chủ.
Hệ thống Thư Cục Vạn Quyển khởi động.
Ký chủ: Đỗ Vãn Thư. Tuổi: mười chín.
Thư cục hiện tại: Đỗ Ký Thư Phường. Đẳng cấp: Tiểu phường (đang suy tàn).
Mặc điểm: 0.
Vãn Thư ngồi bất động.
Nàng đã nghe nhiều chuyện kỳ quái. Người kể chuyện ở quán trà đầu cầu thường nói về thần tiên, yêu quái, về thư sinh nghèo nhặt được bảo kiếm. Nhưng đó là chuyện trong sách, mà sách thì chính tay nhà nàng in ra, nàng biết rõ những câu chuyện ấy được bịa đặt thế nào.
Nàng chớp mắt. Những dòng chữ vẫn còn đó.
Nàng véo mạnh vào mu bàn tay. Đau. Những dòng chữ vẫn còn đó.
"Ngươi... là thứ gì?" nàng hỏi khẽ, cảm thấy mình thật ngớ ngẩn khi nói chuyện với không khí.
Chữ trên không trung mờ đi, rồi hiện ra một hàng mới:
Hệ thống là công cụ phụ trợ của thư cục. Ký chủ hoàn thành nhiệm vụ in ấn, phát hành, sẽ nhận được Mặc điểm. Mặc điểm có thể đổi lấy tri thức: kỹ pháp khắc, công thức mực, phương pháp làm giấy, kỹ thuật in, thư mục cổ tịch.
Hệ thống không tạo ra vàng bạc. Hệ thống không thay ký chủ khắc một nét nào.
Câu cuối cùng khiến Vãn Thư bật cười, nụ cười đầu tiên của nàng sau ba tháng.
"Không tạo ra vàng bạc. Vậy ngươi đến muộn thật đấy. Thứ ta cần nhất bây giờ là ba trăm tám mươi lượng."
Ghi nhận mục tiêu của ký chủ: trả nợ ba trăm tám mươi lượng trước rằm tháng Ba.
Đề nghị: sách là hàng hóa. Hàng hóa bán được thì thành bạc.
"Ta biết sách bán được thì thành bạc," nàng nói, hơi bực. "Vấn đề là bán sách gì, bán cho ai, lấy giấy ở đâu mà in."
Những dòng chữ im lặng giây lát. Rồi một khung chữ mới hiện ra, viền ngoài như được khắc hoa văn dây leo:
Nhiệm vụ tân thủ: "Sách đầu tiên của ký chủ".
Nội dung: Trong bảy ngày, in và bán ra một trăm cuốn sách do Đỗ Ký tự khắc bản mới (không dùng bản cũ).
Phần thưởng: 30 Mặc điểm. Kỹ năng "Đao pháp khắc chữ – nhập môn". Công thức mực "Tùng Yên Minh Phàn".
Thất bại: không có hình phạt.
Một trăm cuốn trong bảy ngày, lại phải khắc bản mới.
Vãn Thư nhìn tấm bản khắc dở trên bàn, nhìn đầu ngón tay còn rỉ máu, rồi nhìn những dòng chữ sáng nhạt.
Khắc một bộ bản mới cho một cuốn sách mỏng nhất cũng phải mười mấy tấm. Lão Khâu mỗi ngày khắc được hai trăm chữ, nàng nếu cố gắng thì được ba bốn trăm chữ, chữ lại không đẹp. Giấy thì chỉ còn ba trăm tờ. Một trăm cuốn, mỗi cuốn mười tờ là một nghìn tờ giấy.
"Ngươi biết rõ là không thể," nàng nói.
Hệ thống không phán đoán khả năng. Hệ thống chỉ ghi nhận.
Lại một câu lạnh lùng như vậy. Thế nhưng ngay sau đó, ở góc dưới cùng của khung chữ, hiện lên một hàng nhỏ màu xám, mờ đến nỗi nàng phải ghé sát lại mới đọc được:
Ghi chú: sách tốt không nhất thiết phải dày. Sách tốt là sách người ta cần.
Vãn Thư sững người.
Câu ấy, nàng đã nghe rồi. Năm nàng mười lăm tuổi, nàng chê mấy cuốn lịch cha in vừa xấu vừa mỏng, cha nàng gõ nhẹ lên trán nàng mà nói đúng câu ấy, không sai một chữ.
"Ngươi..." Giọng nàng chợt nghẹn. "Ngươi nghe được câu này từ đâu?"
Không có câu trả lời. Khung nhiệm vụ lặng lẽ thu nhỏ lại, nằm ở góc tầm mắt nàng như một dấu son.
* * *
Vãn Thư không ngủ được.
Nàng lấy giấy trắng, mài mực, ngồi bên bàn khắc liệt kê từng thứ trong nhà. Đến canh ba, ngoài cửa sổ trăng đã lặn, nàng vẫn chưa nghĩ ra nên in cuốn sách gì.
Lịch thì quá muộn, ai cần lịch đã mua từ cuối năm. Tăng Quảng Hiền Văn thì phố Thư Phường nhà nào cũng in, giá đã xuống còn mười lăm văn một cuốn, bán một trăm cuốn chỉ được một lượng rưỡi, chẳng đủ tiền giấy. Kinh Phật thì phải đẹp, phải dày, không thể khắc trong bảy ngày.
"Sách người ta cần..." nàng lẩm bẩm.
Ai cần sách vào tháng Hai?
Ngoài kia, gà nhà ai đã gáy. Vãn Thư dụi mắt, tựa đầu vào cánh tay, định chợp mắt một chút. Trong cơn mơ màng, nàng nghe thấy tiếng trẻ con đọc bài vọng sang từ bên kia sông, giọng non nớt, ê a, lẫn vào tiếng nước chảy:
"Nhân chi sơ... tính bản thiện..."
Là trường làng của Phương phu tử. Sau Tết, tháng Hai, trường làng mở lớp mới. Lũ trẻ năm sáu tuổi lần đầu được cha mẹ dắt đến trường, mỗi đứa mang theo một bó rau, một gói gạo làm lễ nhập học.
Vãn Lương năm sáu tuổi cũng đến trường như thế. Nàng còn nhớ em mình khóc thế nào khi học chữ "nhân" mãi không nhớ, vì nó bảo chữ ấy "chẳng giống người tí nào".
Vãn Thư ngẩng phắt đầu lên.
Nàng kéo một tờ giấy mới, cầm bút, vẽ một hình người đứng dang hai chân. Bên cạnh, viết chữ "Nhân". Rồi một mặt trời tròn, bên cạnh chữ "Nhật". Một vầng trăng khuyết, chữ "Nguyệt". Một con sông uốn lượn, chữ "Thủy". Một ngọn núi ba đỉnh, chữ "Sơn".
Mỗi trang tám chữ, mỗi chữ một bức tranh nhỏ. Tranh đơn giản, khắc dễ, không cần tinh xảo như Bách Thảo Đồ Phổ. Mười hai trang, chín mươi sáu chữ đầu tiên một đứa trẻ cần biết.
Sách vỡ lòng có tranh. Phố Thư Phường in sách cho thi cử, cho thư sinh, cho người già đọc kinh. Chưa có nhà nào in sách cho đứa trẻ sáu tuổi đang khóc vì chữ "nhân" chẳng giống người.
Góc mắt nàng, khung nhiệm vụ chớp nhẹ một cái, như thể hiểu.
Vãn Thư cầm cây đao Vạn Quyển lên, nhìn lưỡi đao còn dính một vệt máu khô của mình. Nàng lau sạch đao bằng vạt áo, đặt lại vào hộp gỗ táo. Rồi như một thói quen của người làm sổ sách, nàng hỏi khung chữ trước mặt câu cuối cùng trong đêm:
"Hệ thống, trước ta, ngươi đã từng có ký chủ nào chưa?"
Những dòng chữ chớp tắt mấy lần, như ngọn đèn sắp cạn dầu. Rồi một hàng chữ hiện lên, lần này không sáng nhạt như trước mà đỏ sẫm, như được viết bằng son pha máu:
Ký chủ hiện tại: đời thứ hai.
Hồ sơ ký chủ đời thứ nhất: đã khóa. Điều kiện mở khóa: chưa đủ.
Ngọn đèn dầu trên bàn phụt tắt.
Trong bóng tối, Đỗ Vãn Thư ngồi rất lâu, ngón tay vẫn ấn chặt lên nắp hộp gỗ táo, nơi cha nàng đã cất cây đao ấy suốt mười chín năm, và chưa từng một lần dùng nó trước mặt nàng.