Đêm ngày mười tháng ba, Bạch Lục Châu ngồi bên chiếc bàn gỗ trong phòng ông, trước mặt là cuốn sổ bìa vải xanh quân đội và chiếc máy tính xách tay đã sạc đầy pin. Đèn bàn hắt một vòng sáng vàng lên những trang giấy ố. Ngoài cửa sổ, gió đêm thổi qua giàn nho khô, nghe như tiếng ai đó đang khe khẽ lật sách.
Cô đã quyết định làm việc mà cô giỏi nhất: biến ký ức của ông thành dữ liệu.
Cuốn sổ hiện tại bắt đầu từ năm 2019. Trong tủ gỗ còn mười một cuốn khác, xếp chồng ngay ngắn, buộc bằng dây gai, cuốn cũ nhất có bìa giấy kraft đã mủn, ghi năm 1983 bằng mực tím. Lục Châu chưa dám mở những cuốn đó. Cô bắt đầu từ cuốn gần nhất.
Mỗi trang, cô gõ vào một dòng trên bảng tính: ngày, khu vực, số cây trồng, tỷ lệ sống, thời tiết, ghi chú. Đến nửa đêm, cô đã nhập xong ba năm. Một bức tranh dần dần hiện ra trước mắt cô, rõ ràng như một biểu đồ cột: từ 2019 đến giữa 2024, tỷ lệ sống trung bình ở các khu ông trồng đều trên tám mươi phần trăm. Riêng Đông Phiến, bắt đầu từ tháng chín năm 2024, những dòng ghi chú thay đổi.
"Đông Phiến: 6 cây khô ngọn."
"Đông Phiến: 15 cây chết. Tưới thêm không ăn thua."
"Đông Phiến: Tiểu Lục bảo nước dưới đất rút. Hỏi Tiểu Hàn số liệu QT3."
"Đông Phiến: 40 cây. Không phải do trời."
Cô dán những dòng ấy thành một cột riêng, rồi đổi qua trang khác. Chính lúc ấy, ngón tay cô dừng lại ở một trang ghi tháng năm năm 2022.
"Ngày 17/5. Khu Nam Một (400 mẫu sa sa trồng 2012–2016). Cấy nhục thung dung đợt 1. Men giống Tiểu Lục đổi, 10 túi, 500 gốc. Đào rãnh cách gốc 40 phân, sâu 70 phân."
Và một trang tháng tư năm 2023:
"Ngày 9/4. Nam Một cấy đợt 2. Men giống Tiểu Lục đổi, 10 túi, 500 gốc. Tổng cộng 1.000 gốc. Tiểu Lục bảo ba năm là thu được, mấy năm sau càng nhiều."
Lục Châu lật tiếp, tim đập nhanh dần. Một trang tháng mười một năm 2025, chữ đã run:
"Nam Một: củ đã to. Tháng 4 năm sau thu. Đủ trả nợ quỹ tín dụng. Đừng nói với Kiến Thiết."
Đừng nói với Kiến Thiết.
Cô ngồi thẳng lưng, nhìn dòng chữ ấy rất lâu.
Nhục thung dung. Cô biết loài cây này. Hồi bé ông từng đào cho cô xem một củ, to bằng cổ tay, màu vàng nhạt, phủ đầy vảy như một con tê tê nhỏ cuộn tròn. Nó không có lá, không có diệp lục, sống ký sinh trên rễ cây sa sa, hút chất dinh dưỡng từ đó mà lớn lên. Người ta gọi nó là "nhân sâm của sa mạc", dùng làm thuốc bổ thận, giá đắt hơn bất kỳ thứ gì có thể mọc trên cát. Ở thôn này, thỉnh thoảng có người đi tìm nhục thung dung hoang dã, mỗi năm được vài cân, đủ mua một bao gạo.
Nhưng một nghìn gốc cấy có chủ đích, trên bốn trăm mẫu rừng sa sa đã trưởng thành, thì không còn là "vài cân" nữa.
"Tiểu Lục," cô khẽ gọi. "Men giống nhục thung dung trong cửa hàng, có phải ông đổi từ đây không?"
"Ký chủ đời trước đã đổi 20 túi men giống nhục thung dung ưu tuyển trong hai năm 2022 và 2023."
"Vậy là ông đã chuẩn bị từ trước. Ông biết ông sẽ phải vay tiền, và ông chuẩn bị cách trả."
Tiểu Lục không trả lời. Có lẽ đó không phải một câu hỏi.
* * *
Sáng hôm sau, Lục Châu lái xe ba bánh ra khu Nam Một.
Khu này nằm cách nhà chừng hai cây số về phía nam, là một trong những khu rừng đẹp nhất của ông. Những cây sa sa ở đây đã mười đến mười bốn tuổi, cao hơn hai mét, tán rộng xòe ra như những chiếc ô xanh xám. Giữa các hàng cây, cát đã được giữ lại thành một lớp đất mỏng, cỏ lác đác mọc lên. Ở vài gốc cây, cô thấy những vòng tròn nhỏ bằng đá cuội xếp quanh, có lẽ là dấu ông đánh dấu chỗ cấy.
Cô đứng giữa hai hàng cây, nhìn xuống, và tập trung.
Thế giới lam vàng trắng mở ra. Ở đây màu lam đậm và đều, những sợi rễ vàng của sa sa đan dày như tấm lưới. Và giữa tấm lưới vàng ấy, bám vào những chỗ rễ phình ra, là những khối hình thoi màu tím nhạt, mờ mờ như những chiếc đèn lồng ngâm trong nước.
"Phát hiện thực thể ký sinh: nhục thung dung," Tiểu Lục thông báo. "Đã cập nhật hiển thị: màu tím."
Lục Châu đếm. Một gốc sa sa, bốn khối tím. Gốc bên cạnh, ba khối, trong đó có một khối to gần gấp đôi những khối khác, đầu trên đã nhô lên cách mặt đất chừng hai mươi phân. Gốc thứ ba, sáu khối.
Cô bật cười thành tiếng giữa rừng cây vắng, khiến Đại Hoàng ngẩng đầu nhìn cô với vẻ khó hiểu.
Nhưng cô không cho phép mình vui mừng quá sớm. Năm năm làm phân tích đã dạy cô một điều: đừng bao giờ ước lượng tổng thể từ ba điểm dữ liệu đầu tiên. Cô lấy sổ tay ra, chia bốn trăm mẫu thành hai mươi ô lưới theo bản đồ của ông, rồi chọn ngẫu nhiên trong mỗi ô một điểm lấy mẫu. Cả ngày hôm đó và nửa ngày hôm sau, cô đi qua hai mươi điểm ấy, mỗi điểm dùng Thấu Thổ không quá năm phút, đếm số khối tím, ước lượng kích thước theo kinh nghiệm mà ông dạy ngày bé: một củ to bằng cổ tay, dài một gang, nặng khoảng nửa cân.
Đến trưa ngày mười hai, cô ngồi trên bậc cửa nhà, laptop đặt trên đầu gối, nhập con số cuối cùng.
Trung bình mỗi mẫu cho khoảng 9,8 cân nhục thung dung tươi. Bốn trăm mẫu. Tổng cộng khoảng ba nghìn chín trăm cân, sai số cộng trừ mười hai phần trăm.
Cô tra giá trên mạng. Nhục thung dung tươi năm ngoái, ở các vùng trồng lớn, giá thu mua dao động từ ba mươi lăm đến năm mươi tệ một cân. Nếu sấy khô cắt lát, bốn cân tươi được khoảng một cân khô, giá bán lẻ hai trăm năm mươi đến ba trăm tệ.
Lục Châu nhắm mắt lại, nhẩm tính. Dù theo phương án thấp nhất, cũng đủ trả khoản nợ một trăm tám mươi sáu nghìn.
Ông đã tính hết rồi. Ông chỉ không tính được rằng mình sẽ không còn sống đến mùa thu hoạch.
* * *
Chiều ngày mười hai, cô đi xe khách lên trấn Sa Tỉnh.
Việc đầu tiên là đến Quỹ tín dụng nông thôn. Đó là một tòa nhà hai tầng ốp gạch men trắng ở đầu phố chính, cửa kính dán đầy thông báo lãi suất. Người tiếp cô là một phụ nữ trung niên đeo kính, bảng tên ghi "Diêu Lệ – Phó giám đốc". Chị lật hồ sơ, gật gù.
"Ông Bạch Thủ Sơn, khoản vay một trăm tám mươi sáu nghìn, hạn ba mươi tháng sáu. Ông cụ năm nào cũng trả lãi đúng hạn, chưa trễ ngày nào." Chị ngẩng đầu, nhìn Lục Châu qua cặp kính. "Cô là cháu gái? Cô có định kế thừa khoản nợ không? Nếu không thì đến hạn, quỹ sẽ phải xử lý tài sản đảm bảo."
"Tài sản đảm bảo là gì ạ?"
"Hợp đồng khoán đất và quyền sử dụng giếng số một."
Lục Châu siết chặt quai túi. Thì ra là vậy. Nếu cô không trả được, khu đất sẽ bị phát mại, và người có nhiều tiền nhất ở trấn này để mua lại nó thì cô đã biết là ai.
"Cháu sẽ kế thừa," cô nói. "Và cháu sẽ trả đúng hạn."
Chị Diêu Lệ nhìn cô lâu hơn một chút, rồi gật đầu, đẩy sang một xấp giấy cần ký.
Ra khỏi quỹ tín dụng, Lục Châu đi dọc phố chính. Trấn Sa Tỉnh nhỏ, chỉ có một con phố dài chừng một cây số, hai bên là những cửa hàng bán vật tư nông nghiệp, quán mì, tiệm sửa xe máy. Gần cuối phố, cô dừng lại trước một cửa hàng mặt tiền rộng, biển hiệu đỏ chữ vàng: "Tôn Ký – Thu mua dược liệu – Giá cao, thanh toán ngay."
Trên tấm bảng đen dựng trước cửa, giá thu mua được viết bằng phấn trắng:
"Nhục thung dung tươi: 22–25 tệ/cân.
Câu kỷ khô: 18 tệ/cân.
Cam thảo: 9 tệ/cân."
Lục Châu đứng nhìn tấm bảng. Hai mươi hai tệ. Thấp hơn một nửa giá thị trường.
Một bà cụ đang ngồi bóc hạt bí trước cửa tiệm tạp hóa bên cạnh, thấy cô nhìn chằm chằm thì lên tiếng:
"Cô gái định bán nhục thung dung à? Năm ngoái ông Tôn còn mua ba mươi tám tệ đấy. Năm nay ông ấy hạ giá, bảo là thị trường xuống."
"Ở trấn không còn chỗ nào khác thu mua sao bà?"
"Có mỗi Tôn Ký thôi. Mấy nhà trước có mở, rồi đóng cả." Bà cụ hạ giọng, liếc nhìn về phía cửa tiệm đỏ chói. "Không ai cạnh tranh với ông Tôn được đâu."
* * *
Ngày mười ba, chủ nhiệm thôn Mã Chí Bình triệu tập một cuộc họp ở sân nhà văn hóa thôn. Thông báo được dán ở cột điện đầu làng từ hôm trước: "Họp bàn dự án nông nghiệp sinh thái Kim Ốc."
Sân nhà văn hóa là một khoảnh đất nện rộng, có một sân khấu xi măng thấp và mấy hàng ghế nhựa đỏ. Gần như cả thôn đều có mặt. Lục Châu ngồi ở hàng cuối, cạnh bà Lỗ. Tiểu Đông chui vào giữa hai người, cặp kính bơi vẫn đeo trên trán.
Tôn Đức Vượng đứng trên sân khấu, cầm micro, chuỗi tràng hạt lấp lánh trên cổ tay. Bên cạnh ông ta là chủ nhiệm Mã, một người đàn ông gầy gò, mặt đen sạm, đội mũ lưỡi trai cũ, và chú hai Bạch Kiến Thiết.
"Bà con Hồng Liễu Than," Tôn Đức Vượng mở đầu bằng nụ cười quen thuộc. "Tôi về đây là để bàn một việc lợi cả đôi đường. Nông trường Kim Ốc muốn mở rộng. Tôi muốn thuê đất của bà con, đất cát bỏ hoang cũng được, giá năm mươi tệ một mẫu một năm, trả trước ba năm. Bà con không phải làm gì, ngồi nhà nhận tiền."
Tiếng xì xào nổi lên khắp sân. Năm mươi tệ một mẫu đất cát không trồng được gì là một con số hấp dẫn. Một người đàn ông ở hàng đầu hỏi to:
"Ông thuê đất cát làm gì?"
"Cải tạo. Trồng dưa, trồng kỷ tử. Nông trường tôi có kỹ thuật, có vốn, có nước." Tôn Đức Vượng giơ tay, chỉ về phía tây bắc. "Ví dụ như ba nghìn mẫu của ông cụ Bạch. Ông cụ cả đời trồng cây chắn cát, tôi kính phục. Nhưng nói thật, cây sa sa thì bán được gì? Ông cụ đi rồi, để lại một khoản nợ lớn cho cháu gái. Tôi đã đề nghị mua lại, giá ba trăm nghìn, đủ để cô Bạch trả nợ và còn dư. Đó là tấm lòng của tôi với ông cụ."
Mọi ánh mắt quay về phía hàng ghế cuối.
Lục Châu cảm thấy mặt mình nóng lên. Cô hiểu Tôn Đức Vượng đang làm gì. Ông ta đang biến cô thành đứa cháu bất hiếu, ôm đống cát vô dụng và để món nợ treo lơ lửng. Ông ta đang để cả thôn gây áp lực thay ông ta.
Bà Lỗ đặt tay lên đầu gối cô, siết nhẹ.
Lục Châu đứng dậy.
"Cảm ơn ông chủ Tôn đã quan tâm," cô nói, giọng không to nhưng sân nhà văn hóa đủ yên lặng để ai cũng nghe rõ. "Nhưng tôi không bán."
"Châu Châu!" Chú hai đứng bật dậy trên sân khấu.
"Đất này ông bà tôi trồng từ năm 1983," Lục Châu nói tiếp, nhìn thẳng lên sân khấu. "Năm đó thôn mình bị cát vùi mất sáu nóc nhà ở rìa bắc. Bà Lỗ còn nhớ. Ông bà tôi gánh nước bốn cây số mỗi ngày để trồng những cây đầu tiên. Bây giờ đứng ở sân này nhìn về phía bắc, mọi người có thấy cồn cát nào không? Không có. Vì có rừng của ông tôi ở đó."
Không ai nói gì. Một vài người già ở hàng ghế giữa cúi đầu.
"Món nợ của ông, tôi sẽ trả. Đúng hạn. Không cần bán đất." Cô quay sang Tôn Đức Vượng. "Còn ông chủ Tôn, nếu ông muốn trồng dưa trên đất cát, ông nên kiểm tra xem nước dưới chân ông còn bao nhiêu. Rừng của ông tôi ở Đông Phiến, giáp nông trường của ông, đang chết khô từ gốc."
Lần thứ hai, Lục Châu nhìn thấy bàn tay lần tràng hạt của Tôn Đức Vượng dừng lại. Lần này không phải một nhịp, mà là ba.
Rồi ông ta lại cười.
"Cô Bạch đúng là cháu ông cụ, tính tình y hệt. Được, được, tôi tôn trọng. Bà con, chúng ta tiếp tục bàn chuyện cho thuê nhé."
Lục Châu ngồi xuống. Tay cô run. Bà Lỗ không nói gì, chỉ lấy trong túi ra một nắm hạt dưa rang, dúi vào tay cô.
Cuộc họp kéo dài thêm một tiếng. Cuối cùng có mười bảy hộ đăng ký cho Kim Ốc thuê đất. Chú hai đi thẳng từ sân khấu ra xe, không nhìn cô lấy một lần.
* * *
Sáng ngày mười bốn, Hàn Mặc xuất hiện trước cổng nhà cô lúc bảy giờ, khi mặt trời vừa nhô khỏi đường chân trời phía đông. Anh ta đeo một cái ba lô to, tay cầm một cây gậy dò bằng nhôm.
"Tôi đi QT3. Cần chìa khóa."
"Tôi đi cùng," Lục Châu nói, đã khoác áo sẵn. "Đường cát lún, tôi biết lối."
Thực ra cô không biết lối. Nhưng cô có Thấu Thổ, và cô muốn biết con số ở QT3.
Hàn Mặc nhìn cô một giây, rồi gật đầu.
Hai người đi bộ, Đại Hoàng chạy trước. Bảy giờ sáng tháng ba ở rìa sa mạc lạnh buốt, hơi thở đóng thành khói, nhưng gió lặng. Cát dưới chân còn cứng vì sương đêm đóng băng, mỗi bước đi phát ra tiếng lạo xạo như giẫm lên đường.
Hàn Mặc đi rất đều, không nói gì. Lục Châu là người phá vỡ im lặng trước.
"Anh ở trạm bao lâu rồi?"
"Bốn năm."
"Quê anh ở đâu?"
"Tô Châu."
Lục Châu quay sang nhìn anh ta. Tô Châu, thành phố của kênh rạch, vườn cảnh, mưa phùn. Cách đây gần ba nghìn cây số.
"Sao lại đến đây?"
Hàn Mặc im lặng một lúc lâu, lâu đến mức cô tưởng anh ta không định trả lời.
"Hồi nhỏ ở Tô Châu, mùa xuân nào cũng có bão bụi. Trời vàng như đất, không ra khỏi nhà được. Năm tôi mười hai tuổi, cô giáo bảo bụi đó bay từ sa mạc tây bắc xuống, qua hai nghìn cây số. Tôi muốn xem chỗ bụi bay ra."
"Rồi sao?"
"Rồi tôi thấy nó." Anh ta nhìn ra dải cát vàng ở phía bắc. "Và tôi thấy ông Bạch."
Lục Châu không hỏi thêm. Nhưng cô thấy giọng anh ta, lần đầu tiên, có một chút gì đó không giống máy.
QT3 nằm giữa khu rừng chết ở Đông Phiến, là một ống thép nhô lên khỏi mặt cát chừng một mét, đầu ống được bảo vệ bởi một hộp sắt sơn xanh có khóa. Hàn Mặc mở hộp, lấy từ ba lô ra một cuộn thước dây có đầu dò điện, thả xuống lòng ống. Tiếng tít tít vang lên khi đầu dò chạm mặt nước. Anh ta đọc số, ghi vào sổ, rồi đọc lại lần nữa, rồi lần thứ ba.
Lục Châu nhìn thấy lông mày anh ta nhíu lại.
"Bao nhiêu?"
"Mười tám phẩy bốn mét." Anh ta lật sổ ra phía trước. "Tháng chín năm ngoái là mười bảy mét. Tụt một phẩy bốn mét trong sáu tháng."
"Có bình thường không?"
"Không." Hàn Mặc gập sổ lại. "Mực nước ngầm tự nhiên ở vùng này dao động không quá ba mươi phân một năm. QT1 và QT2 phía tây vẫn bình thường. Chỉ có QT3." Anh ta quay đầu nhìn về phía đông, nơi những mái nhà kính của Kim Ốc lấp lánh dưới nắng sớm. "Tháng một năm nay, ông Bạch hỏi tôi số liệu lịch sử của QT3. Tôi gửi cho ông. Ông không nói để làm gì."
Lục Châu nhìn theo ánh mắt anh ta. Cô không dùng Thấu Thổ. Cô không cần. Cô đã thấy cái lưỡi màu xám ấy rồi.
"Hàn Mặc," cô nói. "Nếu có người khoan giếng sâu, bơm nước ngầm với lưu lượng lớn, thì mực nước xung quanh sẽ tụt như thế nào?"
"Thành hình phễu. Tâm phễu là giếng bơm. Càng xa càng tụt ít." Anh ta nhìn cô. "Cô học thống kê. Tại sao lại hỏi thế?"
"Vì tôi nghĩ ông tôi cũng đã hỏi câu ấy."
Hàn Mặc không nói gì. Anh ta lại lấy hộp kẹo bạc hà ra, đưa cho cô một viên, tự mình ngậm một viên, rồi khóa hộp sắt lại.
Trên đường về, cả hai đều im lặng.
* * *
Đêm ngày mười sáu tháng ba, Lục Châu bị đánh thức bởi tiếng sủa của Đại Hoàng.
Con chó già ít khi sủa. Nó chỉ sủa khi có người lạ. Lúc này nó đứng ở cổng sân, lông trên lưng dựng đứng, hướng về phía bắc, tiếng sủa khàn đặc vang lên từng hồi.
Lục Châu khoác áo, cầm đèn pin chạy ra. Đồng hồ điện thoại chỉ một giờ bốn mươi sáng. Phía bắc tối om, chỉ có ánh sao. Cô nghe thấy từ rất xa tiếng động cơ xe đang nhỏ dần về phía đông.
Cô chạy về phía vườn ươm, Đại Hoàng phóng trước.
Khi ánh đèn pin quét qua cổng vườn ươm, cô thấy lưới thép đã bị cắt một lỗ to bằng người chui. Bên trong, đường ống chính dẫn từ bồn nước tới các luống bị chặt đứt ba đoạn, nước lênh láng chảy thành vũng rồi thấm nhanh vào cát. Van xả ở chân bồn bị mở toang. Bồn nước năm tấn, chiều nay cô vừa bơm đầy, giờ chỉ còn tiếng ọc ọc yếu ớt của mấy lít nước cuối cùng.
Lục Châu đứng chết lặng giữa vườn ươm, nghe tiếng tim mình đập dồn dập.
Hai nghìn năm trăm cây sa sa con, những cây ông chăm cả năm trời, đang ở đúng thời kỳ cần nước nhất trước mùa trồng.
Cô quỳ xuống bên đầu ống bị cắt. Vết cắt gọn, sắc, là kìm cộng lực chứ không phải dao. Ánh đèn pin rọi xuống mặt đất ngoài hàng rào: hai vệt lốp xe dày, gai sâu, loại lốp xe bán tải địa hình. Và bên cạnh vệt lốp, một mẩu đầu lọc thuốc lá còn âm ấm, trên thân đầu lọc in một dòng chữ đỏ nhỏ.
Cô cúi xuống nhìn. Thuốc lá Trung Hoa. Loại ba mươi tệ một bao, ở thôn Hồng Liễu Than này không ai hút.
Điện thoại trong túi áo cô rung lên. Một tin nhắn, từ một số lạ.
"Đất cát không chờ ai đâu, cô Bạch."