Quan huyện mới của huyện Thái Hòa tên là Trịnh Văn Cao — người đến nhậm chức vào tháng Ba, mang theo tiếng tăm là "người làm việc nhanh" từ huyện cũ. Tiếng tăm đó không sai — quan huyện Trịnh Văn Cao làm việc rất nhanh. Vấn đề là ông ta làm nhanh theo nghĩa quyết định nhanh, không phải suy nghĩ nhanh.
Tuần đầu nhậm chức, ông ta ra ba lệnh:
Một — tăng thuế chợ lên hai mươi phần trăm vì "huyện cần tiền sửa đường".
Hai — cấm bán hàng rong trên phố chính vì "mất mỹ quan huyện lỵ".
Ba — tất cả học trò đang học ôn thi trong huyện phải đăng ký với huyện đường và đóng phí đăng ký.
Ba lệnh này tạo ra ba nhóm người không vui: tiểu thương, người bán hàng rong, và học trò ôn thi. Khéo thuộc nhóm thứ ba. Thảo — người đang bán bánh sáng sớm để kiếm tiền chi phí — thuộc nhóm thứ hai.
Tối hôm lệnh ban xuống, Khéo và Thảo ngồi tính toán.
"Phí đăng ký học thi bằng một tháng tiền nhà." Thảo nói, nhìn vào tờ giấy có các con số. "Cộng thêm tiền học, tiền ăn... tháng này chật vật."
"Cộng thêm em không bán được ở phố chính nữa." Khéo nhìn vợ. "Em định làm sao?"
"Em tìm chỗ khác bán." Thảo không có vẻ quá lo lắng. "Phố phụ cũng có người qua lại. Chỉ là ít hơn thôi."
"Em không bực à?"
Thảo suy nghĩ: "Bực thì có. Nhưng bực mà không làm được gì thì bực cho mệt thôi." Cô nhìn chồng. "Còn anh thì sao? Anh có định làm gì không?"
Khéo im lặng một lúc. "Có. Nhưng anh cần suy nghĩ thêm."
✦ ✦ ✦
Điều Khéo suy nghĩ là: ba lệnh của quan huyện Trịnh Văn Cao, xét theo luật triều đình, có vấn đề không? Anh dành hai ngày tra cứu lại những điều luật mà anh đã học — từ thầy đồ Nghiêm, từ sách của thầy Vũ Ngọc Tiên, và từ những tài liệu anh đọc trong thư viện huyện đường hồi còn theo quan huyện Hoàng Văn Lộc.
Kết quả: lệnh tăng thuế chợ — hợp lệ về mặt thủ tục, dù cao. Lệnh cấm hàng rong — có thể tranh luận về phạm vi, nhưng không sai hoàn toàn. Lệnh thu phí đăng ký học thi — đây là điểm có vấn đề.
Theo luật triều đình, học tập thi cử là quyền của mọi người dân. Quan huyện có quyền quản lý trật tự học tập trong huyện, nhưng không có quyền thu phí cho việc học — vì điều đó sẽ biến quyền học thành đặc quyền của người có tiền.
Khéo viết một bản kiến nghị — không phải phàn nàn, mà là phân tích pháp lý — trình lên huyện đường. Ký tên: Nguyễn Văn Khéo, học trò ôn thi, làng Bình An.
Ba ngày sau, anh được gọi lên huyện đường.
✦ ✦ ✦
Quan huyện Trịnh Văn Cao ngồi sau bàn, tay cầm tờ kiến nghị của Khéo, nhìn Khéo với vẻ không mấy vui.
"Người nộp cái này?" Ông ta hỏi.
"Dạ, bẩm quan lớn, chính con ạ."
"Ngươi học thi hay học làm khó quan?"
"Dạ, thưa quan lớn, con học thi ạ." Khéo bình thản. "Nhưng con thấy lệnh thu phí đăng ký học thi có điểm chưa phù hợp với luật triều đình, nên con xin trình bày để quan lớn xem xét."
"Ngươi dám nói ta ra lệnh sai?"
"Dạ, con không dám nói quan lớn sai." Khéo nói cẩn thận. "Con chỉ trình bày điều con hiểu về luật và xin quan lớn chỉ bảo nếu con hiểu sai."
Quan huyện nhìn Khéo, mặt không biểu lộ rõ đang nghĩ gì.
Trong tờ kiến nghị, Khéo đã trích dẫn cụ thể điều khoản trong luật triều đình — không phải trích dẫn chung chung mà là điều khoản cụ thể, quyển cụ thể, trang cụ thể. Điều đó cho thấy người viết kiến nghị này biết luật thật sự, không phải đoán mò.
"Ngươi học luật ở đâu?" Quan huyện hỏi.
"Dạ, tự đọc ạ. Và học từ thầy đồ Nghiêm trước đây, từ quan huyện Hoàng Văn Lộc trước đây."
"Quan huyện cũ dạy ngươi?"
"Dạ, quan huyện cũ hay nói chuyện với con về nhiều vấn đề. Con học được nhiều từ đó."
Quan huyện Trịnh Văn Cao đặt tờ kiến nghị xuống, nhìn Khéo một lúc dài.
"Ta sẽ xem xét lại lệnh thu phí." Ông ta nói — không phải nói "ngươi đúng" hay "ta rút lại lệnh", nhưng "xem xét lại" trong miệng quan huyện nghĩa là lệnh đó sẽ thay đổi.
"Dạ, cảm ơn quan lớn đã lắng nghe."
"Còn một điều nữa." Quan huyện nhìn Khéo. "Ngươi làm việc này — nộp kiến nghị — một mình hay có người chỉ?"
"Dạ, một mình ạ."
"Tại sao?"
"Dạ, thưa quan lớn, vì con thấy điều đó không đúng và con có cách trình bày. Nên con trình bày." Khéo nhìn thẳng. "Nếu con không trình bày mà chỉ kêu ca với nhau, thì không ai được lợi."
Quan huyện Trịnh Văn Cao nhìn người đàn ông hai mươi lăm tuổi trước mặt, không nói gì thêm. Anh ta đứng dậy, lui ra.
Tuần sau, lệnh thu phí đăng ký học thi bị rút lại — lý do chính thức là "xem xét lại sau khi nghiên cứu kỹ hơn các quy định hiện hành".
Các học trò ôn thi trong huyện vui mừng, nhưng không ai biết ai đứng sau chuyện đó — vì Khéo không nói với ai.
Ngoại trừ Thảo.
"Anh lại làm chuyện rồi không cho ai biết." Thảo nói tối hôm đó.
"Thì để biết làm gì?" Khéo nhún vai.
"Người ta sẽ cảm ơn anh."
"Người ta không cần biết để cảm ơn. Lệnh rút rồi là đủ."
Thảo nhìn chồng, lắc đầu: "Anh khéo thật."
"Thảo hay nói câu đó."
"Vì lúc nào cũng đúng."
✦ ✦ ✦
Nhưng quan huyện Trịnh Văn Cao không phải người không biết điều. Sau chuyện kiến nghị, ông ta âm thầm cho người điều tra xem Nguyễn Văn Khéo là ai, từ đâu đến, học với ai.
Kết quả điều tra: con trai nông dân nghèo, học muộn, được quan huyện cũ Hoàng Văn Lộc bảo trợ tiền lộ phí, hiện học với thầy Vũ Ngọc Tiên. Vợ bán bánh nuôi chồng học. Có một đứa con trai nhỏ.
Quan huyện Trịnh Văn Cao đọc bản điều tra, gật đầu, rồi viết một cái ghi chú nhỏ vào hồ sơ: "Người này sau này sẽ làm được việc."
Đó là điều tương tự mà quan huyện cũ Hoàng Văn Lộc đã nói khi lần đầu gặp Khéo.
Người ta hay nói: người giỏi thật thì ai cũng nhận ra — chỉ là nhận ra theo cách của mình.
