Điều cuối cùng Kha Mộc Phi nhớ được là tiếng vo ve.
Không phải thứ tiếng ồn ào hỗn loạn của một đàn ong bị phá tổ, mà là âm thanh trầm, đều, ấm như tiếng một người đang ngân nga trong cổ họng. Cô đã nghe âm thanh ấy suốt mười năm, từ ngày còn là sinh viên năm nhất khoa Bảo vệ thực vật cho tới khi trở thành kỹ sư chính của Trạm nghiên cứu ong Vân Lĩnh. Chiều hôm đó, ngày hai mươi mốt tháng Ba năm 2026, cô đeo dây an toàn, treo mình trên vách đá dựng đứng ở rìa khu bảo tồn để thu một đàn ong mật nội hoang dã làm tổ trong khe đá. Đàn ong ấy có dòng gen quý, cô đã theo dõi nó hai mùa liền.
Rồi cái móc neo bật khỏi khe nứt.
Cô nhớ cảm giác hẫng chân, nhớ bầu trời xanh lật ngược, nhớ hai bàn tay vẫn ôm khư khư chiếc hộp bắt chúa như sợ đánh rơi con ong chúa trong đó. Và nhớ tiếng vo ve, vẫn trầm và đều, như thể đàn ong không hề biết người vừa rơi khỏi vách đá kia đã yêu chúng đến mức nào.
* * *
Lần thứ hai cô nghe thấy tiếng vo ve, nó vang lên ngay bên tai.
Kha Mộc Phi mở mắt. Trước mặt là một mái tranh đã ngả màu nâu xám, mấy sợi rơm thõng xuống, một con ong mật đang bò chậm rãi dọc theo thanh xà gỗ cũ. Ánh sáng lọt qua những khe hở trên vách đất, rọi thành từng vệt mảnh vào trong căn phòng nhỏ, trong vệt sáng ấy bụi bay lơ lửng.
Cô định ngồi dậy, nhưng cả người đau như bị ai dần cho một trận. Mặt cô nóng rực, mí mắt sưng húp, môi căng cứng đến mức không khép lại được. Cô giơ tay lên nhìn: bàn tay nhỏ, gầy, các đốt ngón thô ráp, mu bàn tay chi chít những nốt sưng đỏ, có nốt vẫn còn ghim nguyên ngòi đốt màu đen.
Đây không phải tay cô.
Tay cô có một vết sẹo bỏng dài ở mu bàn tay phải, kỷ niệm của lần làm đổ chảo sáp ong nóng hồi thực tập. Bàn tay này không có vết sẹo nào cả.
"Đường nhi? Đường nhi tỉnh rồi phải không?"
Một giọng nói già nua, run rẩy vang lên. Một bà cụ tóc bạc trắng, lưng còng, đôi mắt mờ đục như phủ một lớp sương, đang lần tay theo mép giường mà tiến lại. Bàn tay khô quắt của bà chạm vào vai cô, rồi lần lên má, run run sờ những vết sưng.
"Ông trời ơi, con tỉnh rồi... Bà tưởng... bà tưởng con cũng bỏ bà mà đi như cha con..."
Bà cụ khóc. Không phải kiểu khóc gào, mà là tiếng nức nở nén trong cổ họng của người đã khóc quá nhiều.
Đầu Kha Mộc Phi bỗng nhói lên. Những hình ảnh lạ lẫm ùa vào như nước vỡ bờ: một cô gái gầy gò cõng em trai trên lưng đi cắt cỏ heo; một người đàn ông dáng cao, lưng hơi còng, đội mũ rơm có rèm vải thưa, đang mở một chiếc đõ ong bằng thân gỗ rỗng; tiếng ho khan rũ rượi trong đêm đông; một nấm mồ mới đắp dưới gốc cây dẻ trên đồi; và một tờ giấy vàng úa có dấu đỏ, một người đàn bà đanh đá chỉ tay vào mặt mà quát.
Cuối cùng là vách đá Ưng Chủy, tổ ong vò vẽ to như cái thúng treo dưới mỏm đá, và cơn đau như kim châm ngàn mũi.
Cô gái ấy tên là Phương Đường, mười bảy tuổi, người thôn Bách Hoa Ổ, huyện Lạc Khê, phủ Thục Ninh, nước Đại Chiêu. Năm nay là năm Kiến An thứ mười một. Hôm nay là ngày mùng ba tháng ba.
Phương Đường đã chết. Cô gái mười bảy tuổi ấy đã liều mạng trèo lên vách Ưng Chủy để lấy tổ mật ong mà cô ấy tưởng là của ong mật, định bán lấy tiền trả nợ. Cô ấy đã nhầm. Đó là tổ ong vò vẽ.
Và bây giờ người nằm trong thân xác này là Kha Mộc Phi.
Cô nhắm mắt lại, hít một hơi thật sâu. Mười năm làm việc với ong đã dạy cô một điều: khi bị bao vây, đừng hoảng. Hoảng loạn chỉ khiến ong đốt nhiều hơn.
"Bà nội," cô cất tiếng, giọng khàn đặc, "con không sao. Con không đi đâu cả."
* * *
Cái tên "Tiểu Hổ" bật ra trong đầu cô khi một thằng bé đen nhẻm, chừng tám chín tuổi, lao vào nhà như một cơn gió. Trên tay nó cầm một bát sành sứt miệng, nước bên trong sóng sánh màu nâu.
"Chị! Chị tỉnh rồi! Bà ơi, chị tỉnh rồi!"
Phương Tiểu Hổ, em trai của Phương Đường, chín tuổi. Thằng bé quỳ phịch xuống bên giường, đặt bát nước xuống, rồi nhìn cô bằng đôi mắt đỏ hoe. Nó cố tỏ ra cứng cỏi, nhưng môi dưới cứ run.
"Em đi xin lá rau sam của Hoa thẩm về giã đắp cho chị. Hoa thẩm bảo bị ong đốt thì đắp rau sam là mát." Nó ngừng một chút, rồi nói nhỏ: "Chị ngủ hai ngày rồi đó."
Kha Mộc Phi, không, từ giờ cô phải tự gọi mình là Phương Đường, nhìn bát lá giã. Rau sam có tác dụng kháng viêm nhẹ, chữa cháy được phần nào. Nhưng điều cô lo hơn là những ngòi đốt còn ghim trong da. Ong vò vẽ không để lại ngòi như ong mật, vậy những ngòi đen này là của ai?
Cô nhìn kỹ một vết trên cổ tay. Ngòi đốt có răng cưa nhỏ, phía cuối còn dính một túi nọc bé xíu. Đây là ngòi của ong mật.
Vậy là ngoài ong vò vẽ, Phương Đường còn bị ong mật đốt. Ở vách Ưng Chủy có cả ong mật sao?
"Tiểu Hổ, lấy cho chị cái kim khâu và một ngọn đèn dầu," cô nói.
Thằng bé ngơ ngác nhưng vẫn chạy đi lấy. Phương Đường hơ kim qua lửa, cẩn thận gạt từng ngòi đốt ra theo chiều ngang, không bóp vào túi nọc. Động tác của cô nhanh và chắc như đã làm việc này hàng nghìn lần. Bà nội không nhìn thấy, chỉ nghe tiếng Tiểu Hổ trầm trồ.
"Chị ơi, sao chị biết làm thế?"
"Cha dạy," cô đáp, giọng bình thản.
Trong ký ức của Phương Đường, Phương Tam Lang quả có dạy con gái gẩy ngòi ong. Ông là thợ ong giỏi nhất ba thôn quanh núi Vân Đài, nuôi mười hai đõ ong gỗ, mật của ông vàng óng, thơm mùi hoa ngũ bội. Ông mất vào tháng Chạp năm ngoái, ho ra máu suốt nửa tháng rồi đi, năm ấy ông mới ba mươi sáu tuổi.
Sau khi ông mất, mười hai đõ ong lần lượt chết sạch.
Phương Đường gẩy xong chiếc ngòi cuối cùng thì nghe ngoài sân có tiếng chân người, kèm theo giọng đàn bà the thé.
"Tỉnh rồi à? Tỉnh rồi thì tốt! Đỡ cho nhà ta phải bỏ tiền mua quan tài!"
* * *
Triệu thị, vợ của bác cả Phương Đại Thành, bước vào nhà như bước vào chuồng gà nhà mình. Bà ta bốn mươi tuổi, người đẫy đà, mặc áo vải màu chàm có viền hoa, cổ tay đeo chiếc vòng bạc sáng loáng, thứ mà cả thôn Bách Hoa Ổ chẳng mấy người đàn bà có được. Đi sau bà ta là một người đàn bà khác, mặt tròn, má đánh phấn hồng, cài trâm bạc, tay phe phẩy chiếc khăn lụa đỏ.
Phương Đường nhận ra ngay đó là một bà mối.
"Mẹ chồng," Triệu thị nói với bà nội, giọng chẳng có chút kính trọng nào, "con dẫn Vương mối đến xem mặt Đường nha đầu. Thường viên ngoại bên huyện thành đã gật đầu rồi, mùng năm tới kiệu sang đón."
Bà nội run lên. "Đại Thành gia, Đường nhi vừa mới tỉnh, nó còn chưa..."
"Chưa gì mà chưa?" Triệu thị ngắt lời. "Nhà này nợ người ta tám lượng bạc, cộng lãi ba tháng là mười lượng tròn. Mười lượng đấy mẹ ạ! Bán cả cái nhà tranh này cũng không được hai lượng. Thường viên ngoại chịu xóa nợ, lại còn cho thêm hai lượng sính lễ, đấy là phúc tám đời nhà ta!"
Vương mối cười híp mắt, sán lại gần giường, nhìn Phương Đường từ đầu đến chân như nhìn một con gà ngoài chợ.
"Ôi chao, mặt sưng thế này... nhưng không sao, nghỉ mấy hôm là xẹp. Nha đầu này xương cốt nhỏ nhắn, da trắng, viên ngoại thích loại này lắm. Về làm di nương thứ năm của Thường gia, cơm ngon áo đẹp, khỏi phải lam lũ."
Di nương thứ năm. Thiếp. Thường Mậu Tài năm nay năm mươi sáu tuổi.
Phương Đường cảm thấy một cơn giận lạnh chạy dọc sống lưng. Trong ký ức của cô gái kia, Phương Đường đã sợ hãi đến mức không dám nói một câu. Cô ấy chỉ biết trèo lên vách đá, mong tìm được một tổ mật ong rừng, bán được vài trăm văn tiền, như thể vài trăm văn ấy có thể lấp được cái hố mười lượng bạc.
Nhưng Kha Mộc Phi không phải cô gái ấy.
"Bác gái," cô lên tiếng, giọng vẫn khàn nhưng rõ ràng. "Giấy nợ đâu? Cho cháu xem."
Triệu thị khựng lại. Vương mối cũng ngạc nhiên. Một đứa con gái nhà quê, vừa từ cõi chết trở về, lại bình tĩnh hỏi đến giấy nợ.
"Giấy nợ thì ở nhà bác cả mày chứ đâu!" Triệu thị cáu kỉnh. "Cha mày vay lúc ốm, tiền thuốc tiền thang, cả thôn ai chẳng biết!"
"Vậy thì mời bác cả mang giấy nợ sang," Phương Đường nói. "Và mời cả Đàm lý chính. Nợ thì cháu nhận, nhưng trả thế nào phải nói cho rõ ràng trước mặt lý chính."
* * *
Đàm lý chính năm nay sáu mươi mốt tuổi, râu tóc bạc phơ, làm trưởng thôn Bách Hoa Ổ đã gần hai mươi năm. Ông là người công bằng có tiếng, nhưng cũng là người ai cũng biết rất ngại đụng đến Thường gia ở huyện thành. Lúc ông chống gậy đến, mặt trời đã ngả về tây. Trong sân nhà họ Phương lúc này đã có mười mấy người hàng xóm đứng xem, ai cũng tò mò không biết con bé Đường nha đầu vừa sống lại có chuyện gì.
Phương Đại Thành đến sau cùng. Ông ta bốn mươi hai tuổi, dáng người thấp đậm, mắt hay đảo, giọng nói lúc nào cũng có vẻ cầu hòa. Ông ta đưa tờ giấy nợ cho lý chính bằng cả hai tay, cười gượng.
"Lý chính xem, chữ đen giấy trắng, Tam đệ ký tên, có người làm chứng hẳn hoi."
Đàm lý chính đọc chậm từng chữ, rồi đọc to:
"Người vay Phương Tam Lang, thôn Bách Hoa Ổ, nay vì bệnh tật, vay của Phương Đại Thành tám lượng bạc trắng, lãi mỗi tháng hai phần rưỡi. Hẹn đến cuối năm trả đủ. Nếu không trả được, xin lấy nhà cửa ruộng đất gán nợ. Ngày hai mươi tháng mười một năm Kiến An thứ mười. Người vay ký tên: Phương Tam Lang. Người làm chứng: Thường Phúc."
Phương Đường ngồi trên chiếc ghế tre bà nội đặt ở bậc cửa, khoác một tấm áo cũ. Cô nghe từng chữ và trong lòng ghi nhớ hai điều.
Một, người làm chứng là Thường Phúc. Trong ký ức của Phương Đường, Thường Phúc là quản gia của Thường viên ngoại, một gã mặt rỗ, mu bàn tay phải có vết sẹo dài như con rết. Một quản gia ở huyện thành, cách đây mười tám dặm, lại làm chứng cho một khoản vay giữa hai anh em ruột ở một thôn núi?
Hai, cha cô ký tên.
Nhưng ký ức của Phương Đường nói rõ ràng: Phương Tam Lang không biết chữ. Mỗi lần giao mật cho Thường Ký Mật Phường, ông đều điểm chỉ, rồi lấy than vẽ bên cạnh một hình con ong nhỏ có ba vạch trên bụng. Đó là dấu riêng của ông. Ông bảo: "Chữ thì người ta giả được, chứ con ong của cha thì không ai vẽ giống."
Cô suýt nói ra ngay. Nhưng rồi cô dừng lại.
Nếu bây giờ nói giấy nợ là giả, ai sẽ tin? Tờ giấy kia không có dấu con ong, nhưng ai làm chứng rằng cha cô không biết chữ? Bà nội mù, Tiểu Hổ là trẻ con. Còn những tờ biên nhận có dấu con ong, chúng đang nằm ở đâu? Nếu ở Thường Ký thì chắc chắn đã bị hủy.
Hơn nữa, Thường Phúc là người làm chứng. Nếu đây là một cái bẫy, thì kẻ giăng bẫy là Thường gia, chứ không chỉ là ông bác tham lam kia. Đánh rắn động cỏ lúc này chỉ khiến cô bị trói lên kiệu sớm hơn.
Phương Đường ngẩng lên.
"Lý chính, cháu nhận khoản nợ này," cô nói. "Nhưng cháu xin một tháng. Từ hôm nay, mùng ba tháng ba, đến giờ Ngọ mùng bốn tháng tư, cháu sẽ trả đủ mười lượng bạc cho bác cả. Trong một tháng ấy, không ai được động đến cháu, không ai được động đến nhà này."
Sân nhà im phăng phắc. Rồi có tiếng cười khẩy của ai đó.
"Mười lượng? Một tháng?" Triệu thị cười ré lên. "Con nha đầu này bị ong đốt hỏng đầu rồi! Cả thôn này một năm làm lụng được mấy lượng? Mày lấy gì mà trả?"
"Nuôi ong," Phương Đường đáp.
"Nuôi ong?" Lần này đến Phương Đại Thành cũng phải bật cười. "Mười hai đõ ong của cha mày chết sạch rồi! Mày định nuôi ong gì?"
"Đó là việc của cháu." Phương Đường quay sang lý chính, cúi đầu thật sâu. "Lý chính, cháu xin ông làm chứng. Nếu đến giờ Ngọ mùng bốn tháng tư cháu không trả được, cháu tự lên kiệu, không làm khó ai."
Đàm lý chính nhìn cô rất lâu. Ông nhớ đến Phương Tam Lang, người đàn ông hiền lành ít nói, năm nào lũ về cũng là người đầu tiên vác bao đất đi đắp bờ. Ông thở dài.
"Đại Thành, cháu nó đã nói vậy, ngươi cho nó một tháng đi. Dù sao cũng là con gái của em ruột ngươi."
Phương Đại Thành nhìn vợ. Triệu thị nghiến răng, nhưng trước mặt cả thôn, bà ta không thể từ chối. Hơn nữa, bà ta tin chắc rằng một đứa con gái mười bảy tuổi không thể nào kiếm nổi mười lượng bạc trong một tháng.
"Được!" Triệu thị nói to. "Lý chính viết giấy! Đến giờ Ngọ mùng bốn tháng tư, thiếu một văn cũng phải lên kiệu!"
Đàm lý chính sai cháu trai mang giấy bút đến, viết một tờ cam kết. Phương Đường điểm chỉ. Phương Đại Thành điểm chỉ. Đàm lý chính ký tên làm chứng.
Khi đám đông tản đi, Vương mối ghé sát tai Triệu thị nói nhỏ gì đó. Phương Đường không nghe rõ, nhưng cô thấy Triệu thị liếc về phía mình với ánh mắt không hề có chút lo lắng nào.
Như thể bà ta biết chắc rằng, dù cô có làm gì đi nữa, cô cũng không thể thắng.
* * *
Đêm đó, Phương Đường không ngủ được.
Cô ngồi bên bếp lửa, nhìn những hòn than đỏ hồng, đầu óc làm việc như một bảng tính.
Mười lượng bạc, tức là mười nghìn văn. Ở huyện Lạc Khê, một cân gạo trắng giá mười hai văn, một cân thịt lợn ba mươi văn, một cân mật ong thường bán được một trăm đến một trăm hai mươi văn. Muốn có mười lượng chỉ bằng mật ong, cô cần bán gần một trăm cân. Một đàn ong mật nội bình thường, nuôi theo kiểu đõ gỗ truyền thống, cả năm chỉ cho năm đến mười cân mật.
Nhưng cô không phải người nuôi ong theo kiểu truyền thống.
Cô biết thùng ong khung cầu di động. Cô biết chia đàn nhân tạo, biết nuôi ong chúa, biết khoảng cách ong để ong không xây sáp lung tung. Cô biết sữa ong chúa, keo ong, phấn hoa, sáp ong, những thứ mà người ở thời đại này hoặc không biết, hoặc không biết cách thu hoạch hiệu quả. Cô biết làm nến sáp ong cháy sáng không khói. Cô biết mùa xuân là mùa ong phát triển mạnh nhất, và tháng ba ở vùng núi này là mùa hoa nở rộ khắp nơi: cải dầu, ngũ bội, hoa cúc dại, hoa hòe.
Vấn đề là cô không có một con ong nào.
"Đường nhi," bà nội lần ra, ngồi xuống bên cạnh cô, "con ngủ đi. Còn đau lắm không?"
"Con không đau nữa, bà." Cô nắm tay bà. "Bà ơi, cha có để lại gì không? Đồ nghề nuôi ong ấy."
Bà nội im lặng một lúc. "Có. Trong buồng chứa củi, cha con để cái rương gỗ. Mấy cái dao cắt mật, cái ống thổi khói, cái mũ rèm... Bà không nỡ cho ai."
Bà ngập ngừng, rồi nói tiếp bằng giọng rất khẽ:
"Đường nhi, con có biết vì sao ong của cha con chết không?"
Phương Đường quay sang. "Không phải vì không có người chăm sao bà?"
"Không phải." Bà nội lắc đầu. "Ong của cha con chết từ trước khi cha con ốm. Mùa xuân năm ngoái, một sáng ra, ba đõ ong ngoài vườn chết rũ rượi trước cửa tổ, xác ong rải đầy như rắc trấu. Cha con ngồi nhìn cả buổi, không nói câu nào. Rồi mấy hôm sau thì lại thêm mấy đõ nữa. Cha con bảo..."
Bà dừng lại.
"Cha bảo gì hả bà?"
"Cha con bảo, ong không tự nhiên mà chết. Ong là bị người ta giết."
* * *
Sáng sớm ngày mùng bốn tháng ba, khi sương còn giăng trắng trên các ruộng bậc thang, Phương Đường đã quấn chặt cổ tay, cổ chân, mặc bộ áo vải dày nhất, đội chiếc mũ rơm có rèm vải thưa của cha, mang theo một con dao nhỏ và một chiếc giỏ tre, đi lên vách Ưng Chủy.
Cô muốn biết vì sao trên người Phương Đường lại có ngòi ong mật.
Vách Ưng Chủy nằm ở sườn đông núi Vân Đài, cách thôn chừng ba dặm đường núi. Đó là một mỏm đá nhô ra như cái mỏ diều hâu, bên dưới là một bãi đất bằng mọc đầy hoa cúc dại vàng và cỏ tranh. Cô tìm thấy dấu vết Phương Đường gốc đã trèo: mấy cành cây gãy, một vệt máu đã khô thành màu nâu trên đá, và trên cao kia, tổ ong vò vẽ khổng lồ vẫn treo lủng lẳng, những con vò vẽ to bằng đốt ngón tay bay ra bay vào.
Cô tránh xa tổ vò vẽ, đi vòng xuống bãi đất phía dưới.
Rồi cô đứng sững lại.
Giữa thảm cúc dại vàng, xác ong mật nằm la liệt. Hàng trăm, có lẽ hàng nghìn con. Một số đã khô quắt, một số còn mới, cánh vẫn trong. Chúng tập trung thành một vòng tròn, càng vào giữa càng dày đặc.
Và ở chính giữa vòng tròn ấy, nửa vùi trong cỏ, là một chiếc bát sành nhỏ màu nâu đen.
Phương Đường ngồi xuống, dùng dao gạt cỏ ra. Đáy bát còn đọng một lớp chất lỏng sền sệt, màu hổ phách nhạt, có mùi ngọt của đường mạch nha. Nhưng dưới mùi ngọt ấy có một thứ mùi khác, hăng hắc, chua nhẹ, khiến cô bất giác nhíu mày.
Đây là mồi. Một bát nước đường trộn thứ gì đó, đặt giữa bãi hoa để dụ ong.
Ong mật đi kiếm ăn, phát hiện nguồn đường dễ lấy, bay về tổ nhảy vũ điệu báo tin, cả đàn kéo đến. Uống xong, chúng hoặc chết ngay tại chỗ, hoặc mang thứ nước độc ấy về tổ, cho ấu trùng ăn, cho ong chúa ăn. Một bát mồi nhỏ như thế có thể giết sạch một đàn ong trong vòng mấy ngày.
Phương Đường gốc chắc chắn đã đến đây. Có lẽ cô ấy thấy ong mật bay về phía vách đá, tưởng có tổ mật, nên mới trèo lên. Những con ong mật đang chết dần quanh bát mồi, hoảng loạn, đã đốt cô ấy trước khi ong vò vẽ kịp làm điều đó.
Cô ngước nhìn quanh. Trên một tảng đá gần đó, có một dấu giày đế dày in trên lớp đất ẩm. Người dân Bách Hoa Ổ quanh năm đi giày cỏ hoặc chân đất. Dấu giày này là giày vải đế khâu nhiều lớp, thứ giày chỉ người ở huyện thành mới đi.
Phương Đường lấy một chiếc lá dong to, cẩn thận bọc chiếc bát sành lại, bỏ vào giỏ.
Cha cô nói đúng. Ong không tự nhiên mà chết.
Ong là bị người ta giết.
Và kẻ giết ong, có lẽ vẫn còn ở quanh đây.
Từ phía rừng thông sau lưng cô, một tiếng cành khô gãy rắc vang lên.