Tháng chạp năm Vĩnh Bình thứ ba mươi mốt, kinh thành Thịnh An rét đến mức nước trong chậu giặt đóng một lớp băng mỏng như giấy dó chỉ sau một tuần trà.
Mạch Tiểu Mãn ngồi xổm bên giếng sau viện giặt của phủ Tiết, hai bàn tay đỏ tím ngâm trong nước lạnh, vò đi vò lại chiếc áo lót lụa trắng của lão phu nhân. Năm nay nàng ba mươi tư tuổi. Mười bảy năm trong phủ Hữu thị lang Công bộ, nàng đi từ một con bé giặt khăn lau chân lên làm quản sự viện giặt, giữ cuốn sổ ghi từng tấm vải, từng cân tro bồ kết, từng đồng tiền mua than. Người trong phủ gọi nàng là "Mạch tẩu", dù nàng chưa từng lấy chồng.
Nàng không có thời gian để lấy chồng. Nàng chỉ có thời gian để giặt.
Gió bấc lùa qua khe tường, mang theo tiếng người nói chuyện từ dãy hành lang phía thư phòng. Bình thường giờ này chẳng ai đi qua viện giặt, nên tiếng người lọt đến rất rõ.
"Tiết đại nhân dặn rồi, chuyện đoạn đê Liễu Đê năm ấy, Cát lang trung đừng nhắc với ai nữa."
Tay Tiểu Mãn khựng lại trong chậu nước.
Liễu Đê.
Đã bao nhiêu năm rồi nàng không nghe ai gọi cái tên ấy. Thôn Liễu Đê, huyện Thanh Phổ, phủ Giang Lăng, nơi có hàng liễu già rủ xuống mặt sông Hoành Giang, nơi mẹ nàng phơi những vò tương đậu trên sân đất nện, nơi em trai nàng chạy theo con chó vàng dọc bờ đê. Nơi mà đêm mười bảy tháng bảy năm Vĩnh Bình thứ mười bốn, nước sông tràn vào như một bức tường đen.
Một giọng khác, khàn và mềm, cười khẽ: "Tiền quản gia nói gì vậy. Tám ngàn lượng tu đê năm ấy, Cát mỗ chỉ là người ký giấy nghiệm thu. Còn cái cống kia mở hay không mở, là ý trời."
"Ý trời biết cầm xà beng sao?"
Hai người cùng cười. Tiếng cười xa dần về phía thư phòng.
Tiểu Mãn đứng dậy. Đầu gối nàng tê dại vì ngồi lâu, chiếc áo lụa trong tay nhỏ nước tong tong xuống nền đá. Nàng không nghĩ được gì, chỉ thấy tai mình ù đi như lúc bị nước tràn vào mũi miệng năm mười bảy tuổi.
Cát lang trung. Cát Hữu Đạo. Năm ấy hắn là tri huyện Thanh Phổ, người đã đứng trên lầu thành nhìn nước lũ cuốn qua Liễu Đê, sau đó dâng tấu nói đê vỡ vì "trời mưa trăm năm có một" và vì "tuần đê thừa Trình Mặc lơ là canh giữ". Nàng còn nhớ tờ cáo thị dán ở cổng huyện nha, giấy vàng chữ đen, cái tên Trình Mặc khoanh mực đỏ. Khi ấy nàng đứng giữa đám dân chạy lũ, chân trần, áo rách, đói đến hoa mắt, đọc không hết một chữ nhưng nghe người ta đọc to, rồi nghe người ta chửi: chính tên quan nhỏ đó làm vỡ đê, chết đuối là đáng.
Hóa ra không phải.
Hóa ra có người cầm xà beng.
Nàng bước một bước về phía hành lang. Nàng không biết mình định làm gì: chạy theo nắm áo bọn họ, hay quỳ xuống hỏi một câu vì sao. Nhưng nền đá bên miệng giếng phủ một lớp băng mỏng, đôi giày vải đã mòn đế của nàng trượt đi.
Thế giới nghiêng sang một bên.
Nàng nghe tiếng đầu mình va vào thành giếng, một tiếng "cộp" rất khẽ. Rồi nước. Nước lạnh, đen, đặc quánh, tràn vào cổ áo, vào tay áo, kéo nàng xuống. Nước giếng tháng chạp lạnh như lưỡi dao, nhưng trong khoảnh khắc ấy nàng lại thấy nó ấm, ấm như nước sông Hoành Giang tháng bảy, như nước lũ năm nào đã dâng lên tới ngực nàng khi nàng ôm cột nhà, gào tên em trai.
Tiểu Thử.
Cha.
Mẹ.
Nàng chìm xuống, nghĩ: Nếu được làm lại một lần...
* * *
"Tiểu Mãn! Tiểu Mãn! Mặt trời lên tới ngọn tre rồi mà còn ngủ, con gái nhà ai lười như con hả?"
Giọng đàn bà the thé, xen lẫn tiếng chày gỗ giã vào cối đá thình thịch.
Tiểu Mãn mở mắt.
Trên đầu nàng là mái tranh. Những sợi rơm vàng xỉn đan vào nhau, có một chỗ thủng nhỏ bằng đồng xu để lọt một vệt nắng xiên xuống, trong vệt nắng ấy bụi bay lơ lửng như những con bọ nhỏ xíu. Mùi đậu nành ủ mốc, mùi muối, mùi khói bếp, mùi rơm khô hòa vào nhau, nồng đến mức nàng muốn khóc.
Là mùi tương.
Là mùi nhà nàng.
Nàng ngồi bật dậy. Chiếc chiếu cói dưới thân kêu sột soạt. Nàng nhìn hai bàn tay mình: ngón tay thon, móng tay cắt ngắn, lòng bàn tay có vài vết chai do cầm liềm cầm cuốc, nhưng không có những vết nứt nẻ chằng chịt của mười bảy năm ngâm nước tro, không có cái đốt ngón trỏ sưng vẹo vì thấp khớp. Ở cổ tay trái vẫn là nốt ruồi son nhỏ như hạt tấm mà mẹ nàng bảo là "dấu ông Táo đánh để khỏi lạc".
Nàng run run sờ lên mặt mình. Da căng. Không có nếp nhăn ở đuôi mắt.
"Còn không dậy? Để mẹ vào lôi đầu ra phải không?"
Tấm mành tre vén lên. Một người đàn bà đứng ở cửa, tay áo xắn tới khuỷu, cánh tay dính đầy bột đậu, khăn vải nâu quấn trên đầu. Gương mặt tròn, hai má đỏ lên vì nóng, đôi mắt lúc nào cũng như đang cười dù miệng đang mắng.
Hà Tam Nương. Mẹ nàng. Ba mươi bảy tuổi, chứ không phải cái xác trương phình mắc trên ngọn cây gạo đầu làng mà người ta vớt được ba ngày sau trận lũ.
Tiểu Mãn há miệng. Không có tiếng nào bật ra.
"Ơ kìa." Hà Tam Nương nheo mắt. "Sao thế? Gặp ác mộng à? Mặt trắng bệch như bột gạo ấy."
Tiểu Mãn bò xuống khỏi giường, chân trần chạm đất. Nàng lao tới, ôm chầm lấy mẹ. Bột đậu dính lên má nàng, mùi mồ hôi và mùi muối của mẹ xộc vào mũi. Nàng ôm chặt đến mức Hà Tam Nương phải kêu lên.
"Ối, con bé này, gãy xương mẹ bây giờ! Làm sao vậy hả?"
"Mẹ..." Tiểu Mãn nghẹn ngào. "Con mơ... con mơ thấy mẹ đi mất."
Hà Tam Nương im lặng một chút, rồi bàn tay thô ráp của bà vỗ vỗ lên lưng nàng, vụng về như vỗ một con mèo con. "Đồ ngốc. Mơ thấy người chết là người ta sống lâu. Mẹ còn phải sống tới lúc gả được con đi, bế cháu ngoại, rồi còn phải ở lại trông thằng Tiểu Thử lấy vợ nữa. Mẹ đi đâu được."
Câu nói ấy làm nước mắt Tiểu Mãn trào ra như vỡ bờ.
* * *
Nàng mất gần một tuần trà mới bình tĩnh lại được. Hà Tam Nương bị nàng làm cho hoảng, vừa lẩm bẩm "chắc là trúng gió" vừa nấu cho nàng một bát nước gừng. Tiểu Mãn ngồi trên bậc cửa bếp, hai tay ôm bát nước gừng nóng, nhìn quanh khoảnh sân của nhà mình như nhìn một giấc mơ.
Sân đất nện phẳng lì, góc sân là hai hàng vò sành lớn, miệng vò đậy nắp tre phủ vải màn, ấy là những vò tương đậu đang phơi nắng. Mẹ nàng nổi tiếng khắp vùng nhờ món tương này, người ta gọi là "tương Hà", ăn với rau luộc, với cháo trắng, với cá kho đều ngon. Bên cạnh vò tương là đống rơm khô cao hơn đầu người, sau đống rơm là chuồng gà, xa hơn nữa là bờ rào dâm bụt và con đường đất dẫn ra đê.
Mọi thứ đều ở đó. Mọi thứ vẫn còn.
"Mẹ," nàng hỏi, giọng khàn khàn, "hôm nay là ngày mấy?"
"Mùng một tháng sáu." Hà Tam Nương vừa đảo đậu trong chảo gang vừa đáp. "Con ngủ một giấc quên cả ngày tháng à? Hôm qua còn nhắc mẹ hôm nay cúng rằm... à không, cúng mùng một. Năm nay mưa đầu mùa ít, đậu lên đẹp, tương chắc sẽ ngon."
"Năm nay là năm Vĩnh Bình thứ mười bốn phải không mẹ?"
Hà Tam Nương quay hẳn người lại, cầm đôi đũa cả chỉ vào nàng: "Mạch Tiểu Mãn, con nói thật cho mẹ nghe, có phải đêm qua con lại trốn ra bờ sông ngồi với con bé Đào Hoa, bị ma nước nó bắt hồn không?"
Tiểu Mãn cười, nước mắt lại rơi xuống bát nước gừng. "Không có. Con chỉ hỏi thôi."
Mùng một tháng sáu, năm Vĩnh Bình thứ mười bốn.
Nàng cúi đầu, nhẩm trong lòng như ngày trước nhẩm sổ viện giặt. Tháng sáu năm nay đủ, ba mươi ngày. Từ mùng một tháng sáu đến hết tháng sáu, ba mươi ngày. Sang tháng bảy, đến đêm mười bảy. Cộng lại là bốn mươi bảy ngày.
Bốn mươi bảy ngày nữa, đê Liễu Đê sẽ vỡ.
Ngày trước nàng không biết vì sao đê vỡ. Người già nói là trời phạt, quan nói là mưa lớn và tuần đê lơ là. Nhưng bây giờ nàng biết. Nàng đã chết một lần để biết điều đó: có người cầm xà beng, có người ký giấy nghiệm thu, có tám ngàn lượng bạc tu đê đã đi đâu không ai hay.
Tay nàng siết chặt bát nước gừng đến mức các khớp ngón tay trắng bệch.
"Chị! Chị dậy rồi à!"
Một bóng người nhỏ xíu từ ngoài cổng lao vào, chân trần lấm bùn, ống quần xắn một bên cao một bên thấp, trên tay giơ cao một xâu cá diếc còn quẫy. Theo sau nó là một con chó vàng béo tròn, đuôi ngoáy tít.
"Chị xem này! Em với Bánh Bao bắt được ở mương sau nhà Lỗ gia gia đấy! Mẹ ơi, trưa nay kho tương nhé!"
Mạch Tiểu Thử. Tám tuổi. Mặt đen nhẻm, răng cửa sún một cái, trên trán có một vết xước còn đỏ, chắc do trèo cây.
Tiểu Mãn đặt bát nước gừng xuống bậc cửa. Nàng đứng lên, đi về phía em trai, từng bước chậm rãi như sợ đi nhanh quá thì cảnh tượng này sẽ vỡ tan.
Kiếp trước, đêm mười bảy tháng bảy, Tiểu Thử ngủ ở gác xép. Nước lên quá nhanh. Nàng kéo được nó ra mái nhà, hai chị em ôm nhau trên nóc tranh. Rồi một khúc gỗ trôi tới, đập vào mái, mái nhà sụp. Nàng chỉ kịp nắm được một vạt áo của nó. Vạt áo rách. Tiếng nó gọi "chị ơi" chìm trong tiếng nước.
Từ đó về sau, mười bảy năm, có đêm nào nàng không nghe thấy tiếng gọi ấy.
"Chị sao thế? Sao chị khóc?" Tiểu Thử ngơ ngác. "Chị bị mẹ mắng à?"
Tiểu Mãn quỳ xuống, ôm lấy em, mặc kệ cá diếc quẫy nước bắn lên mặt. Con chó vàng sủa hai tiếng, chen vào giữa, liếm tay nàng.
"Không có gì." Nàng thì thầm. "Chị chỉ vui thôi."
"Vui thì phải cười chứ." Tiểu Thử nhăn mặt. "Chị lạ quá."
"Ừ, chị lạ." Tiểu Mãn buông nó ra, lau mặt, nở một nụ cười méo xệch. "Cá này để chị làm cho. Kho tương, thêm mấy lát gừng, được không?"
"Được! Chị là nhất!"
* * *
Buổi trưa ấy, cả nhà ngồi ăn dưới gốc cây táo trong sân.
Cha nàng, Mạch Đại Thành, về từ ruộng, quần áo còn dính bùn tới đầu gối. Ông bốn mươi tuổi, thân hình vạm vỡ, nước da đen bóng như gỗ lim, ít nói. Bàn tay trái của ông thiếu mất ngón út; hai năm trước, năm Vĩnh Bình thứ mười hai, huyện mở công tu đê, ông đi đắp đê ba tháng, bị một hòn đá hộc đè nát ngón tay. Cả thôn khen ông là thợ đắp đê giỏi nhất, mắt nhìn đất, tay nện đầm, không ai bằng.
Bà nội nàng, Mạch lão thái, ngồi ở đầu chiếu, tóc bạc búi gọn sau gáy cài một cây trâm gỗ, miệng móm mém nhai cơm nhưng mắt sắc như dao. Bà sáu mươi ba tuổi, khó tính nổi tiếng, chê con dâu nói nhiều, chê cháu gái hậu đậu, chê thằng cháu trai nghịch. Nhưng kiếp trước, đêm lũ, chính bà đã đẩy Tiểu Mãn và Tiểu Thử lên gác xép trước, rồi mới tự mình leo lên. Bà không kịp.
Tiểu Mãn gắp miếng cá ngon nhất bỏ vào bát bà nội.
Mạch lão thái liếc nàng một cái. "Hôm nay mặt trời mọc đằng tây à?"
"Bà ăn đi ạ." Tiểu Mãn cúi đầu. "Cá diếc kho tương, mềm xương, bà ăn được."
Lão thái thái hừ một tiếng, nhưng vẫn gắp miếng cá lên ăn.
Hà Tam Nương cười khanh khách: "Con bé này sáng nay lạ lắm, dậy là ôm mẹ khóc, giờ lại nịnh bà. Chắc là sắp đến tuổi rồi, muốn lấy chồng đấy."
"Mẹ!"
"Thì sao? Mười bảy rồi, con bé Đào Hoa nhà họ Lưu cũng đang được người ta hỏi đấy thôi."
Tiểu Mãn không cãi. Nàng chỉ nhìn từng người một: cha đang lặng lẽ ăn, mẹ đang cười nói, bà nội đang nhai, em trai đang len lén ném xương cá cho con chó dưới gầm chiếu. Nàng muốn khắc từng khuôn mặt vào trong mắt.
Bốn mươi bảy ngày.
Nàng nhất định không để cảnh này biến mất lần nữa.
"Cha," nàng chợt hỏi, "năm Vĩnh Bình thứ mười hai tu đê, đoạn trước thôn mình đắp bằng gì ạ?"
Mạch Đại Thành ngẩng lên, hơi lạ lùng vì con gái hỏi chuyện này. "Đá hộc lót chân, đất sét nện lõi, mặt ngoài kè đá. Sao vậy?"
"Cha có tự tay đắp đoạn nào không?"
"Đoạn từ bến đò lên tới cây liễu cụt là cha làm. Đoạn từ cây liễu cụt xuống tới cống Liễu Đê thì là người của nhà thầu dưới huyện làm, họ không cho dân làng đụng tay vào." Ông dừng lại một chút, nhíu mày. "Hồi ấy cha cũng thấy lạ, đoạn đó gần cống, đáng lẽ phải chắc nhất. Nhưng người ta nói là thợ của nhà thầu có nghề riêng."
Tim Tiểu Mãn đập mạnh.
Cây liễu cụt. Cống Liễu Đê.
Kiếp trước, sau trận lũ, những người sống sót kể lại: đê vỡ đầu tiên ở đoạn gần cống, cái miệng vỡ rộng hơn ba mươi trượng, nước tràn vào thôn như thác đổ. Ai cũng bảo đoạn ấy gần cống nên yếu, nước xoáy mạnh. Không ai nghĩ đến chuyện nhà thầu nào đã đắp nó.
"Nhà thầu ấy là ai vậy cha?"
"Hiệu gạo Phùng Ký dưới huyện thành." Hà Tam Nương chen vào trước. "Nhà ấy giàu lắm, ông chủ là em vợ của Tống sư gia trong nha môn. Hồi ấy mẹ còn bán được cho họ hai mươi vò tương làm đồ ăn cho thợ, họ trả tiền sòng phẳng lắm."
Phùng Ký.
Tiểu Mãn gật đầu, không hỏi thêm. Nàng cúi xuống ăn nốt bát cơm, nhưng cơm trong miệng nhạt như sáp.
* * *
Buổi chiều, khi nắng đã dịu, nàng ra đê.
Đê Liễu Đê chạy dài theo sông Hoành Giang, mặt đê rộng đủ cho hai xe trâu tránh nhau, hai bên trồng cỏ gà và một hàng liễu già, cành rủ xuống gần chạm mặt nước. Tháng sáu nước sông còn thấp, lộ ra một bãi cát vàng dài, trẻ con trong thôn hay ra đó tắm. Bờ bên kia là thôn Đông Ngạn, ruộng lúa xanh tít tắp, xa xa có mái ngói đỏ của mấy nhà giàu. Xuôi về hạ lưu chừng mười hai dặm là huyện thành Thanh Phổ, nhìn từ đây chỉ thấy một vệt tường thành xám mờ.
Gió sông thổi lồng lộng. Tiểu Mãn đứng trên đê, nhìn xuống dòng nước đang chảy hiền lành, tay bất giác siết lấy vạt áo.
Nàng sợ tiếng nước.
Mười bảy năm trong phủ Tiết, đêm nào mưa nàng cũng không ngủ được. Tiếng nước chảy trong máng xối, tiếng nước nhỏ giọt từ mái hiên, tiếng gió đập vào cửa sổ, tất cả đều làm nàng nhớ đến đêm ấy. Bây giờ đứng giữa ban ngày, nhìn dòng sông êm đềm, tim nàng vẫn đập thình thịch.
Nàng đi dọc mặt đê, đếm từng gốc liễu. Từ bến đò Liễu Đê, nơi chiếc thuyền gỗ cũ "Lão Quy" của Lỗ lão neo dưới gốc liễu lớn, đi về phía hạ lưu chừng ba trăm bước là cây liễu cụt. Cây ấy bị sét đánh năm nàng lên năm, ngọn cháy đen, chỉ còn cái thân xù xì mọc mấy nhánh non. Từ cây liễu cụt đi thêm hai trăm bước nữa là cống Liễu Đê, một cái cống đá có cửa gỗ dày, dùng để tháo nước từ ruộng ra sông vào mùa cạn.
Nàng dừng lại ở cây liễu cụt, cúi xuống nhìn mặt đê.
Cỏ mọc đều. Đất nện chặt. Nhìn bằng mắt, đoạn này chẳng khác gì đoạn cha nàng đắp.
Nhưng nàng nhớ lời Tiền quản gia: "Tám ngàn lượng tu đê năm ấy." Nhớ giọng cười của Cát Hữu Đạo: "Ý trời."
Nàng ngồi xổm xuống, đưa tay ấn vào sườn đê phía sông, nơi có một mảng cỏ bị trâu giẫm trụi. Đất ở đó hơi lún. Không phải lún nhiều, chỉ là khi ấn ngón tay vào, cảm giác hơi mềm, hơi tơi, không chắc như đất sét nện.
Có lẽ là do nàng tưởng tượng. Có lẽ không.
Nàng đang định đứng lên thì nghe thấy tiếng bước chân trên đê.
"Cô nương, xin hỏi một câu."
Tiểu Mãn quay lại.
Một chàng trai trẻ đứng cách nàng chừng mười bước, áo dài vải xanh đã bạc màu ở cổ tay áo, ống quần xắn lên tới bắp chân, đôi giày cỏ dính đầy bùn sông. Chàng gầy và cao, vai hơi gù như người hay cúi xuống nhìn gần. Một tay chàng cầm một cây thước đồng dài chừng năm thước, trên thân thước khắc vạch chi chít, tay kia ôm một cuốn sổ bìa bôi dầu cho khỏi thấm nước. Gương mặt chàng rám nắng, đôi mắt hơi nheo lại khi nhìn nàng, như thể mắt không tốt lắm.
Bên hông chàng đeo một tấm thẻ gỗ nhỏ, sơn đen, khắc mấy chữ mà Tiểu Mãn chỉ đọc được hai chữ: "Công bộ".
Tim nàng như ngừng đập.
Nàng đã thấy tấm thẻ ấy. Trên tờ cáo thị dán ở cổng huyện nha năm ấy, bên cạnh cái tên khoanh mực đỏ, người ta có vẽ hình "tang vật" là một tấm thẻ gỗ vớt được dưới sông, thẻ của tuần đê thừa Công bộ.
"Tại hạ là Trình Mặc," chàng trai nói, giọng ôn hòa, mang âm điệu mềm của người Giang Nam, "tuần đê thừa thuộc Đô thủy ty Công bộ, được phái xuống phủ Giang Lăng xem xét đê điều trước mùa lũ. Thấy cô nương ngồi ở đây nhìn sườn đê rất lâu, nên muốn hỏi..."
Chàng đưa cây thước đồng chỉ xuống chân Tiểu Mãn, nơi ngón tay nàng vừa ấn lún xuống đất.
"...đoạn đê này, năm nào tu? Và ai là người đắp?"