Chương 7: Đầu Bếp Của Tướng Quân

Không có gì bình thường hơn và không thể thiếu hơn trong một đoàn quân là bếp núc. Nhưng không ai viết về người nấu ăn — họ chỉ viết về người ăn. Trong đoàn quân của Triệu Vân, người đứng bếp là một ông già tên Mạch Tứ, người theo Triệu Vân từ những ngày đầu ở Ký Châu, trước cả khi Triệu Vân gặp Lưu Bị. Mạch Tứ không biết võ. Không biết binh pháp. Không biết chính trị. Ông biết hai thứ: nấu ăn và bản năng sống sót của người đã sống qua quá nhiều chiến dịch để biết khi nào cần di chuyển và khi nào có thể đứng yên. "Ông không sợ sao?" Triệu Vân hỏi ông một lần, trong đêm trước trận đánh lớn. "Sợ chứ." Mạch Tứ không ngừng thái rau. "Nhưng nếu tướng quân sáng mai ra trận bụng đói thì nguy hiểm hơn tôi đứng đây sợ." Triệu Vân nhìn ông già một lúc. "Ông nói vậy để trấn an tôi hay để trấn an bản thân?" "Cả hai." Mạch Tứ đặt dao xuống. "Khi lo lắng, nấu ăn giúp ích. Khi lo lắng, có việc để làm tốt hơn ngồi lo." Trong trận Trường Bản — trận mà Triệu Vân một mình cứu A Đẩu giữa vòng vây quân Tào — Mạch Tứ ở phía sau với bếp núc của đoàn quân, lo việc di chuyển và đảm bảo kho lương không bị bỏ lại. Ông không chứng kiến trận đánh. Ông chỉ biết khi Triệu Vân trở về — áo giáp đẫm máu, tay bồng đứa trẻ — rằng tướng quân của ông còn sống. Ông không hỏi gì. Ông đi đun nước nóng để Triệu Vân rửa vết thương, nấu cháo loãng cho đứa trẻ, và giữ im lặng. Sau đó, khi mọi thứ ổn định, ông hỏi một câu: "Tướng quân có đói không?" Triệu Vân nhìn ông. Rồi lần đầu tiên trong cái ngày dài đó, ông cười nhỏ. "Đói." "Tôi nấu cơm." Mạch Tứ theo Triệu Vân qua không biết bao nhiêu chiến dịch — qua những đồng bằng và núi non, qua mùa nóng và mùa lạnh, qua thắng và thua. Trong những chiến dịch Bắc phạt, khi Gia Cát Lượng dẫn quân qua Kỳ Sơn, Mạch Tứ đã gần bảy mươi tuổi và đi không còn nhanh. Triệu Vân đề nghị ông ở lại Ích Châu. "Tôi theo tướng quân từ Ký Châu." Mạch Tứ lắc đầu. "Không phải lúc này tôi dừng." "Ông già rồi. Đường núi khó đi." "Tướng quân cũng không còn trẻ." Mạch Tứ nhìn thẳng. "Chúng ta già cùng nhau thì cũng đi cùng nhau." Triệu Vân không ép thêm. Mạch Tứ mất trong chiến dịch Bắc phạt lần đầu — không phải trên chiến trường mà vì bệnh. Mùa đông ở vùng Kỳ Sơn lạnh, và cơ thể gần bảy mươi tuổi không chịu được như thời trẻ. Triệu Vân ngồi bên giường ông trong đêm cuối. Mạch Tứ nói, giọng yếu: "Tôi không nấu được bữa sáng cho tướng quân ngày mai rồi." "Không sao." Triệu Vân nói, giọng không thay đổi theo kiểu người quen kiềm chế cảm xúc. "Có người khác nấu." "Họ không biết tướng quân thích cơm mềm hay cứng." "Ông sẽ kể cho họ nghe." Mạch Tứ nhìn Triệu Vân. "Tôi mệt quá rồi." "Tôi biết." "Tướng quân cẩn thận." "Tôi biết." Mạch Tứ nhắm mắt lại và không mở ra nữa. Triệu Vân sống thêm vài năm sau đó, chết vì bệnh chứ không phải trên chiến trường — điều khiến không ít người tiếc vì họ nghĩ người anh hùng nên chết trong trận. Nhưng Triệu Vân không quan tâm đến cái chết anh hùng hay không anh hùng. Ông chỉ làm công việc của mình đến khi không còn làm được nữa. Người đầu bếp mới của ông — một người trẻ hơn, tên là Vương Lục — không bao giờ được nghe tướng quân khen. Nhưng cũng không bao giờ bị chê. Và một lần, khi người trẻ hỏi về người đầu bếp cũ, Triệu Vân nói: "Mạch Tứ biết rằng ăn no trước trận quan trọng hơn lời khuyến khích trước trận. Ông ấy không bao giờ để tôi ra trận bụng đói." "Chỉ vậy thôi ạ?" Triệu Vân suy nghĩ. "Không. Ông ấy cũng biết khi nào cần im lặng và khi nào cần hỏi. Đó là điều khó học hơn nấu ăn." Câu chuyện về Mạch Tứ — người đầu bếp không có tên trong sử sách — là câu chuyện của mọi người phục vụ trong bóng tối của những người nổi tiếng. Những người chuẩn bị bữa ăn, vá quần áo, chăm sóc ngựa, mang đồ, đun nước. Những người làm cho những hành động vĩ đại có thể xảy ra bằng cách đảm bảo những điều nhỏ nhặt không bị bỏ qua. Không có anh hùng nào tự mình làm tất cả. Sau lưng mọi người vĩ đại là một đội những người bình thường đang làm tốt những việc bình thường. Mạch Tứ là một trong số đó. Mạch Tứ theo Triệu Vân không phải từ đầu. Ông đến muộn hơn — vào giai đoạn Triệu Vân đã theo Lưu Bị và đang ở Kinh Châu. Một buổi sáng, ông xuất hiện ở cổng doanh trại xin vào làm bếp. "Trước đây làm gì?" Viên quản lý doanh trại hỏi. "Nấu ăn." "Ở đâu?" "Nhiều chỗ." Mạch Tứ không nói rõ hơn. Và không ai hỏi thêm vì người biết nấu ăn luôn được chào đón trong doanh trại. Chỉ sau này Triệu Vân mới biết Mạch Tứ trước đó đã phục vụ trong doanh trại của ít nhất ba người chủ khác nhau — không phải vì không trung thành mà vì cả ba người đó đều đã chết trong chiến tranh. Ông không phải người phản bội mà là người sống sót. "Ông không sợ là tôi cũng chết sao?" Triệu Vân hỏi thẳng một lần. Mạch Tứ suy nghĩ một lúc. "Người nào cũng chết. Câu hỏi là chết khi nào và chết thế nào." Ông cầm dao tiếp tục thái rau. "Triệu tướng quân nổi tiếng cẩn thận. Cẩn thận thì sống lâu hơn." "Đó là lý do ông chọn tôi?" "Một phần." Mạch Tứ dừng tay nhìn Triệu Vân. "Phần khác là tướng quân không bao giờ ăn trước khi quân sĩ ăn xong. Người như vậy đáng theo." Triệu Vân nghe câu đó và không nói gì. Nhưng từ hôm đó ông chú ý hơn đến người đàn ông trong bếp — không phải theo dõi mà chú ý theo nghĩa thực sự nhìn thấy người ta. Mạch Tứ làm việc không cần giám sát. Ông biết trước khi được bảo rằng hôm nay cần nấu cho bao nhiêu người, rằng một số quân sĩ bị thương cần ăn mềm hơn, rằng mùa này thức ăn nào sẵn có và thức ăn nào khan hiếm. Ông không hỏi Triệu Vân về những điều đó. Ông tự tìm hiểu — hỏi những người lính, hỏi người mua thực phẩm, nghe ngóng những gì đang xảy ra trong doanh trại. Đó là loại quan tâm không ồn ào — không tuyên bố, không đòi được công nhận, chỉ làm vì đó là điều cần làm. Trong trận Trường Bản — trận đánh nổi tiếng nhất trong cuộc đời Triệu Vân — Mạch Tứ không chiến đấu. Ông không thể chiến đấu — không phải vì sợ mà vì ông đã già và không có vũ khí. Công việc của ông trong ngày hỗn loạn đó là di chuyển bếp núc và kho lương thực theo đoàn quân đang rút lui. Không phải công việc dễ — di chuyển nhanh trong khi giữ an toàn thức ăn và nước uống là bài toán hậu cần phức tạp mà người không có kinh nghiệm sẽ bỏ sót nhiều thứ. Mạch Tứ không bỏ sót. Khi đoàn quân cuối cùng tập hợp lại sau những giờ hỗn loạn, thức ăn và nước uống vẫn còn đủ — không thừa nhiều nhưng đủ. Triệu Vân hỏi ông: "Làm sao ông giữ được hết?" "Không giữ hết." Mạch Tứ thẳng thắn. "Mất một phần ba. Giữ được hai phần ba." Ông ngồi xuống, vẻ mặt mệt mỏi nhưng bình thản. "Trong ngày như hôm nay, hai phần ba là tốt." Triệu Vân nhìn ông già ngồi đó — áo bẩn, tóc rối, nhưng mắt vẫn tỉnh. Và ông nhận ra rằng trong ngày hỗn loạn đó, trong khi ông đang một mình chạy vào vòng vây quân Tào để cứu A Đẩu, người đàn ông già này đang lo cho phần còn lại của đoàn quân. Cả hai đều cần thiết. Cả hai đều nguy hiểm. Không ai nhiều anh hùng hơn ai. Mạch Tứ không có gia đình — không phải vì không muốn mà vì cuộc sống theo doanh trại không cho phép. Ông không có nhà cố định, không có vợ con chờ ở đâu đó. Doanh trại là nhà, quân sĩ là gia đình, bếp là nơi ông thuộc về. Đôi khi Triệu Vân hỏi ông có hối tiếc không — về cuộc đời đó, về việc không có nhà riêng. "Hối tiếc gì?" Mạch Tứ luôn hỏi lại. "Không có nhà. Không có gia đình." "Tôi có." Ông nhìn xung quanh doanh trại — những người lính đang ăn cơm do tay ông nấu. "Không phải kiểu nhà có tường và mái. Nhưng là nhà." Đó là câu trả lời của người đã tìm được nơi thuộc về không phải ở một địa điểm mà ở một công việc và một cộng đồng. Những đêm trước trận đánh lớn, Mạch Tứ có thói quen nấu thêm — không phải vì được yêu cầu mà vì kinh nghiệm dạy ông rằng người ta ăn ít hơn khi căng thẳng trước trận, và cần ăn nhiều hơn sau khi trận kết thúc. Ông chuẩn bị sẵn — thức ăn giữ được lâu, dễ phân phát nhanh khi người ta về mệt và đói sau trận. Triệu Vân nhận ra điều này sau nhiều năm — rằng mỗi khi trận đánh kết thúc và quân sĩ về trại, thức ăn luôn sẵn sàng. Không phải ngẫu nhiên. "Ông chuẩn bị từ bao giờ?" Ông hỏi Mạch Tứ một lần. "Từ khi biết có trận." Mạch Tứ đơn giản trả lời. "Trận xong thì người đói. Người đói phải có ăn. Đó là logic." Triệu Vân gật đầu. "Ông làm việc này từ bao giờ — chuẩn bị trước như vậy?" "Từ khi lần đầu tiên thấy người về từ trận đánh mà không có gì ăn." Mạch Tứ nhìn về một điểm xa. "Mặt người ta lúc đó trông như thế nào — tôi không muốn nhìn thấy lần hai." Đó là lý do thực sự — không phải kỹ năng hay kinh nghiệm mà là ký ức về mặt người đói sau trận đánh, ký ức đủ mạnh để không muốn nó xảy ra lại. Trong chiến dịch Bắc phạt, khi đoàn quân đi qua những vùng núi lạnh và khó kiếm thực phẩm, Mạch Tứ phát huy kinh nghiệm mà ông tích lũy trong nhiều thập kỷ. Ông biết cây nào ăn được, nguồn nước nào an toàn, cách nấu thức ăn ít nhưng no hơn bằng cách kết hợp đúng. Những kiến thức đó không học từ sách — học từ năm tháng theo quân trong nhiều vùng đất khác nhau. Người học trò của ông — Vương Lục, người sẽ thay ông sau này — đi theo và quan sát trong những ngày đó. "Ông học điều này ở đâu?" Vương Lục hỏi. "Từ nhiều chỗ." Mạch Tứ không dừng bước. "Từ người già ở vùng này khi tôi đóng quân đây lần trước. Từ một bà bán thuốc lá ở Kinh Châu. Từ một lần tôi nhầm cây và cả doanh trại bị đau bụng một ngày." Ông quay nhìn học trò. "Cách học tốt nhất là làm sai và nhớ tại sao sai." Khi Mạch Tứ mất ở Ngũ Trượng Nguyên, Triệu Vân đến thắp nhang và ngồi cạnh một lúc. Ông không nói gì — không có lời nào cần thiết. Chỉ ngồi trong căn lều nhỏ, nghe gió lạnh từ vùng núi thổi qua, và nhớ. Nhớ bát cơm sau trận Trường Bản. Nhớ câu "tướng quân không ăn trước khi quân sĩ ăn xong." Nhớ người đàn ông ngồi sửa lại cạnh lều mỗi sáng dù không ai yêu cầu vì ông thấy nó cần được sửa. Những ký ức nhỏ đó — không phải ký ức về chiến trận hay về anh hùng — là những thứ Triệu Vân mang theo trong những năm còn lại của cuộc đời. Vương Lục tiếp quản bếp doanh trại và làm công việc đó tốt — không giống Mạch Tứ nhưng theo cách của riêng mình. Điều đó là đủ và đó là điều Mạch Tứ muốn. Vương Lục — người thay thế Mạch Tứ — không bao giờ cố gắng làm y như người đi trước. Ông hiểu rằng điều đó không thể và không cần thiết. Nhưng có một thứ ông học được từ Mạch Tứ mà ông cố giữ lại: sự chú ý đến từng người trong doanh trại như những cá nhân chứ không phải như một khối "quân sĩ cần ăn." Mạch Tứ biết ai trong doanh trại không ăn được thức ăn quá cay, ai bị đau dạ dày mãn tính, ai có thể ăn nhiều và ai ăn ít. Không phải vì ông ghi chép mà vì ông quan sát và nhớ. Vương Lục cố làm điều tương tự — không hoàn hảo như Mạch Tứ nhưng cố. Và khi có người trong doanh trại hỏi ông về Mạch Tứ, ông nói: "Ông ấy dạy tôi rằng nấu ăn cho quân đội không phải chỉ là cung cấp nhiên liệu cho cỗ máy chiến tranh. Đó là chăm sóc cho những người thật đang làm những việc khó trong những hoàn cảnh khó." Một điều nhỏ về Triệu Vân mà Mạch Tứ biết và không ai khác biết: mỗi khi sắp có trận đánh lớn, Triệu Vân không ngủ được đêm trước. Không phải vì sợ — Mạch Tứ không nghĩ đó là sợ. Mà vì ông đang chuẩn bị trong đầu, đang đi qua từng bước, từng khả năng, từng kế hoạch dự phòng. Mạch Tứ biết điều này vì ông thường dậy sớm — trước cả Triệu Vân theo thói quen — và đôi khi thấy tướng quân đang ngồi bên ngoài lều, nhìn vào bóng tối, không ngủ. Trong những lúc đó, Mạch Tứ không ra nói chuyện hay hỏi han. Ông chỉ mang ra một bát trà nóng, đặt xuống cạnh, và quay vào trong tiếp tục chuẩn bị bữa sáng. Không cần nói gì. Bát trà nóng nói đủ: có người biết ông đang thức, có người quan tâm, có người không đòi hỏi gì từ ông trong lúc này. Triệu Vân mất vào năm Kiến Hưng thứ bảy, trên giường bệnh ở Thành Đô. Cái chết bình thường và bình yên theo tiêu chuẩn của thời đại — không chết trên chiến trường, không chết vì phản bội hay oan ức. Người ta thường nói đó là cái chết "đáng tiếc" vì một tướng lĩnh như ông xứng đáng chết anh dũng hơn. Nhưng Triệu Vân chưa bao giờ tìm kiếm cái chết anh dũng — ông chỉ làm công việc của mình và sống đến khi không sống được nữa. Vương Lục nghe tin ông mất trong doanh trại ở Hán Trung. Ông ngồi im một lúc rồi đứng dậy tiếp tục nấu bữa chiều. Có người hỏi ông sao không nghỉ một ngày. "Triệu tướng quân không nghỉ ngày nào vì buồn." Vương Lục trả lời. "Ông ấy tiếp tục làm việc. Tôi cũng vậy." Đó là cách tưởng nhớ người đi trước mà Vương Lục học được — không phải bằng lời nói hay bằng nghi lễ, mà bằng cách tiếp tục làm tốt công việc mà người đó đã làm. Câu chuyện về Mạch Tứ và Triệu Vân là câu chuyện về hai loại người cần nhau trong một đoàn quân. Người đứng phía trước, nhìn thấy kẻ thù, ra quyết định trong giây lát, chịu đựng nguy hiểm trực tiếp. Và người đứng phía sau, không nhìn thấy trận đánh nhưng đảm bảo người phía trước không đói, không khát, không bị quên rằng có người quan tâm đến họ. Cả hai không thể thiếu nhau. Triệu Vân không thể chiến đấu suốt nhiều năm nếu không có người đảm bảo những nhu cầu cơ bản nhất được đáp ứng. Mạch Tứ không có lý do để làm công việc của mình nếu không có đoàn quân cần được nuôi dưỡng. Họ là hai phần của cùng một câu chuyện — câu chuyện mà sử sách chỉ ghi lại một nửa. Trong những đêm cuối ở Ngũ Trượng Nguyên, trước khi bệnh quật ngã ông, Mạch Tứ ngồi bên ngoài lều nhìn bầu trời đêm đặc trưng của vùng núi — tối và lạnh và đầy sao. Ông không nghĩ về những điều lớn lao. Ông nghĩ về những bữa cơm — hàng nghìn bữa cơm ông đã nấu trong mấy chục năm, cho hàng nghìn người ông không nhớ hết tên. Những bát cháo sau trận thắng. Những bữa cơm đạm bạc trong những ngày thiếu thốn. Bát trà nóng mang ra cho người không ngủ trước đêm trận đánh. Không có trận đánh nào trong những ký ức đó. Chỉ có thức ăn và người được ăn. Đó là cuộc đời của ông. Không phải cuộc đời anh hùng nhưng là cuộc đời ông đã sống đầy đủ theo cách của riêng mình. Và trong cái lạnh của Ngũ Trượng Nguyên, nhìn lên bầu trời đầy sao, Mạch Tứ cảm thấy bình yên. Ông đã làm tốt công việc của mình. Điều đó là đủ. Điều mà Vương Lục không kể với ai là đêm trước khi Mạch Tứ mất, ông đã được gọi vào. Mạch Tứ nằm trên giường, thở khó nhưng tỉnh táo. Ông nhìn Vương Lục một lúc rồi nói: "Nhớ điều tôi dặn về cơm mềm cho người bệnh không?" "Nhớ." "Nhớ cách kiểm tra nước nguồn an toàn không?" "Nhớ." "Nhớ chuẩn bị thức ăn trước trận đánh không?" "Nhớ tất cả." Vương Lục ngồi xuống cạnh. "Thầy dặn thêm gì không?" Mạch Tứ im lặng một lúc. "Nhớ rằng người ăn cơm của mày là người thật. Không phải số. Không phải khẩu phần. Người thật với tên và chuyện riêng của họ." "Con nhớ." "Tốt." Mạch Tứ nhắm mắt. "Vậy là đủ." Đó là những lời cuối — không phải lời khôn ngoan lớn lao, chỉ là lời nhắc lại điều quan trọng nhất. Và Vương Lục nhớ, suốt những năm còn lại của cuộc đời, mỗi ngày khi đứng trong bếp và chuẩn bị thức ăn cho người khác. Trong lịch sử Tam Quốc — lịch sử đầy những trận đánh và những chiến lược và những nhân vật hào hùng — bếp núc của các doanh trại không được nhắc đến. Điều đó không làm bếp núc kém quan trọng hơn. Mạch Tứ biết điều đó và không bận tâm. Ông không làm công việc của mình để được ghi nhận hay để được nhớ đến. Ông làm vì đó là việc cần làm và ông làm được tốt. Trong toàn bộ thời gian Tam Quốc, hàng triệu người lính ăn cơm được nấu bởi hàng nghìn người như Mạch Tứ — những người vô danh đứng cạnh lửa, nấu ăn trong mưa và nắng và bụi đất, đảm bảo rằng những người cầm kiếm và giáo có đủ sức để cầm kiếm và giáo. Sử sách ghi về người cầm kiếm. Điều đó có lý — những quyết định và hành động của họ định hình lịch sử. Nhưng người đứng cạnh lửa cũng là một phần của lịch sử đó, một phần không thể thiếu dù không có tên. Và câu chuyện về Mạch Tứ — người theo Triệu Vân từ Kinh Châu đến Ngũ Trượng Nguyên, người biết tướng quân thức đêm trước trận đánh và mang trà ra không nói gì — là câu chuyện đại diện cho tất cả những người đó. Không phải vì ông đặc biệt hơn họ. Mà vì đôi khi cần một cái tên cụ thể để nói về điều chung. Và cái tên đó là Mạch Tứ, người đầu bếp. Câu chuyện về Mạch Tứ là câu chuyện về tất cả những người phục vụ trong bóng tối của người nổi tiếng — không phải vì họ kém quan trọng hơn mà vì công việc của họ không nhìn thấy được khi được làm tốt. Bếp ngon thì người ta ăn và không nghĩ đến bếp. Bếp dở thì người ta phàn nàn. Đó là số phận của người làm tốt công việc phục vụ — thành công của họ là sự vô hình. Mạch Tứ hiểu điều đó và chấp nhận. Không phải vì không tự trọng mà vì ông hiểu đây là bản chất công việc của mình, và công việc tốt được làm là điều quan trọng hơn việc được nhìn thấy. Đó là sự khiêm tốn thực sự — không phải khiêm tốn bề ngoài mà khiêm tốn của người thực sự không cần được chú ý để biết mình đang làm tốt.