Sáng mồng tám tháng hai năm Thái Khang thứ mười hai, tuyết cuối mùa còn đọng trên mái ngói Tào gia ở trấn Ngọc Lặc. Diệp Thanh Từ quỳ giữa chính sảnh, lưng thẳng như một cây sào tre, hai tay đặt ngay ngắn trên đầu gối. Trước mặt nàng là một tờ giấy đỏ đã viết sẵn, mực còn chưa khô hẳn ở chữ cuối.
"Ký đi." Tào lão thái thái ngồi trên ghế thái sư, tay vê chuỗi tràng hạt gỗ trầm, giọng nhạt như nước rửa bát. "Ba năm không sinh được mụn con nào, lại còn suốt ngày mặt mũi lấm lem đất bùn như con gái thợ lò. Nhà họ Tào ta là nhà có người đọc sách, không nuôi nổi loại con dâu như vậy."
Thanh Từ không ngẩng đầu. Nàng chỉ nhìn tờ giấy. Ba năm làm dâu, nàng đã học được một điều: ở cái nhà này, lời nói ra càng nhiều thì càng thiệt.
Tào Văn Bân đứng bên cạnh mẹ, áo dài xanh lam, thắt lưng bạc, gương mặt trắng trẻo của một tú tài vừa đỗ. Hắn tránh ánh mắt nàng. Từ phía sau bình phong, có tiếng vòng ngọc khẽ chạm vào nhau. Đó là Liễu thị, người hắn mới đón vào cửa từ tháng chạp, nghe nói đã có thai hai tháng.
"Mẹ, nàng ấy... dù sao cũng là chính thất..." Tào Văn Bân ấp úng.
"Chính thất cái gì?" Tào lão thái thái đập tràng hạt xuống mặt bàn. "Nó mà còn ở đây thì con cháu nhà ta sau này phải gọi một đứa con gái thợ gốm là mẹ cả à? Ta nói cho rõ: hòa ly cho êm, giữ thể diện hai nhà. Của hồi môn của nó, nhà ta giữ lại để bù cơm áo ba năm nay."
Nghe tới đây, Thanh Từ mới ngẩng lên.
"Lão thái thái," nàng nói, giọng bình thản, "hồi môn của con có mười hai tấm lụa, hai đôi vòng bạc, một bộ trâm, bốn mươi lạng bạc vụn, và một tờ khế ước lò gốm ở sườn đồi Ngưu Bối, thôn Bích Khê. Lụa và bạc, con không lấy. Vòng và trâm, con cũng không lấy. Con chỉ xin lại hai thứ: tờ khế lò, và cái rương gỗ long não cha con để lại."
Cả sảnh im phắc. Tào lão thái thái nheo mắt, như không tin vào tai mình.
"Cái lò nguội ba năm, sập mất nửa thân, ngươi giữ làm gì?"
"Là đồ của cha con." Thanh Từ đáp.
Bà ta bật cười, tiếng cười khô khốc. Một cái lò đổ nát ở cái thôn hẻo lánh, đổi lấy bốn mươi lạng bạc và mười hai tấm lụa, kẻ ngốc cũng biết nên chọn bên nào. Bà ra hiệu cho bà vú. Chẳng bao lâu, một tờ giấy vàng úa gấp tư được đặt lên bàn, kèm theo một cái rương gỗ sẫm màu, góc đã sứt.
Thanh Từ cầm bút. Nét chữ của nàng không đẹp như chữ của tú tài, nhưng mỗi nét đều ngay. Diệp Thanh Từ. Ba chữ. Nàng ấn ngón tay cái vào hộp son đỏ, rồi ấn lên tờ hòa ly thư.
Khi nàng đứng dậy, đầu gối tê dại, nàng cúi chào Tào lão thái thái đúng một lễ, không hơn không kém. Rồi nàng quay sang Tào Văn Bân.
"Tào công tử," nàng nói, "chúc công tử đỗ cử nhân."
Hắn há miệng, nhưng nàng đã xoay người, hai tay ôm cái rương gỗ, bước qua ngưỡng cửa phủ một lớp tuyết mỏng.
* * *
Xe bò của lão Mạnh đầu thôn Bích Khê đã đợi ở cổng sau từ sáng sớm. Lão Mạnh là người duy nhất trong thôn nhận lời đi bốn mươi dặm đường đón nàng, đổi lấy hai mươi đồng tiền và một bình rượu nếp.
"Tiểu Từ, chỉ có thế thôi à?" Lão nhìn cái rương, rồi nhìn cái tay nải nhỏ trên vai nàng.
"Chỉ có thế thôi, Mạnh thúc."
Lão không hỏi thêm. Người miền sông Ngọc Lặc vốn kiệm lời. Lão quất roi, con bò vàng già khịt mũi, bánh xe gỗ lăn chầm chậm ra khỏi trấn.
Đường về thôn chạy men theo bờ sông. Hai bên là những lò gốm nối nhau như sống lưng rồng, ống khói nhả khói trắng vào bầu trời xám. Vùng này của phủ Thương Ninh, nhà nhà làm gốm, người người biết nhào đất. Trẻ con ba tuổi đã biết vê viên đất thành con chó con mèo. Đất sông Ngọc Lặc mịn, men tro cây sồi trong, nung lên ra màu xanh như nước hồ mùa thu. Người ta gọi đó là "men Ngọc Lặc", từng có thời được đưa vào cung làm cống phẩm.
Thanh Từ ngồi trên xe, tay đặt trên nắp rương. Nàng không khóc. Nàng tưởng mình sẽ khóc, nhưng không. Có lẽ ba năm qua nước mắt đã chảy hết ở trong căn bếp nhà họ Tào, nơi nàng bị bắt đứng hầu mẹ chồng ăn cơm, bị chê cơm khê, canh nhạt, bị chê đôi tay "thô như tay đàn ông" vì những vết chai do nhào đất từ nhỏ.
Khi xe qua cầu đá Tam Loan, nàng thấy một cái lò của Hà gia đang mở cửa ra hàng. Mấy chục người thợ xếp thành hàng dài, chuyền tay nhau những chồng bát đĩa còn ấm. Nắng chiều yếu ớt chiếu lên mặt men, lấp lánh như vảy cá.
"Hà gia giờ lớn lắm," lão Mạnh nói, không quay đầu lại. "Năm lò rồng, hơn hai trăm thợ. Thợ cũ của cha cháu, giờ phần lớn làm cho họ cả."
"Cháu biết." Thanh Từ khẽ đáp.
Nàng biết nhiều hơn thế. Ba năm trước, khi cha mất, Hà Chính Đức là người đầu tiên mang phúng điếu tới, cũng là người đầu tiên hỏi mẹ nàng có muốn bán lò không. Mẹ nàng không bán. Mẹ nàng nói, "Lò là mạng của ông nhà tôi." Rồi chẳng bao lâu, thợ trong lò lần lượt bỏ đi. Không ai nói vì sao, nhưng ai cũng hiểu.
* * *
Trời gần tối, xe mới vào tới thôn Bích Khê. Thôn nhỏ, chừng bảy chục nóc nhà, nằm dưới chân đồi Ngưu Bối, phía sau là dãy núi Tử Vân mây phủ quanh năm. Con đường đất vào thôn lầy lội vì tuyết tan. Lũ trẻ chạy theo xe bò, ríu rít.
"Chị Thanh Từ về rồi! Chị Thanh Từ về rồi!"
"Bị nhà chồng đuổi về đấy!" Một đứa lớn hơn hét lên, rồi bị mẹ nó kéo tai lôi vào nhà.
Thanh Từ coi như không nghe thấy. Xe dừng trước một căn nhà ba gian lợp ngói, tường đất đã nứt, mái dột mấy chỗ phải lấy rơm chèn. Trước cửa có một cây hòe già, cành trơ trụi. Dưới gốc hòe, một bóng nhỏ đang ngồi xổm, hai tay nghịch một nắm đất sét.
"An Ca."
Thằng bé ngẩng đầu. Nó chín tuổi, gầy như que củi, áo bông vá chằng vá đụp, nhưng đôi mắt sáng rực. Nó nhìn nàng một lúc, như không dám tin, rồi bỗng lao tới, ôm chặt lấy eo nàng, mặt dụi vào vạt áo.
"Chị! Chị về thật rồi! Mẹ bảo chị sẽ về mà, mẹ bảo..."
Nàng ôm em, bàn tay xoa lên mái tóc khô xác như rơm. Tay nó lạnh ngắt, dính đầy đất.
"Mẹ đâu?"
"Mẹ ở trong nhà. Mẹ đang dệt vải cho nhà bà Vương."
Cửa nhà mở ra. Một người đàn bà mặc áo vải thô màu chàm bước ra, tay vịn khung cửa. Bà mới bốn mươi mốt tuổi mà tóc đã bạc gần nửa. Đôi mắt bà có một lớp màng trắng đục như sương phủ trên mặt hồ.
"Từ nhi? Là Từ nhi phải không?"
"Mẹ." Thanh Từ bước tới, nắm lấy bàn tay mẹ. Bàn tay ấy gầy guộc, đầu ngón tay sần sùi vì sợi chỉ.
Lương thị sờ lên mặt con gái, từ trán xuống má, xuống cằm, như muốn dùng tay để nhìn. Bà không hỏi vì sao con về. Bà chỉ nói, "Gầy đi rồi. Vào nhà đi, mẹ hâm lại cháo."
Đêm đó, ba mẹ con ăn cháo kê với dưa muối. Thanh Từ lặng lẽ quan sát căn nhà. Gian giữa trống trơn, ngoài cái bàn thờ cha với bài vị gỗ và một bát hương. Khung cửi kê ở gian phía đông. Gian phía tây, nơi trước kia cha nàng để khuôn và phôi, giờ chất củi. Trong chum gạo chỉ còn lưng chừng một đấu.
"Mẹ, mắt mẹ thế này từ bao giờ?"
"Từ mùa thu năm ngoái," Lương thị cười nhẹ. "Không sao, mẹ dệt quen tay rồi, không cần nhìn cũng dệt được."
"Đã mời đại phu chưa?"
"Mời rồi. Đại phu trên trấn nói là màng mắt, phải chữa bằng kim vàng, mỗi lần năm lạng bạc. Mẹ nghĩ... già rồi, nhìn được bao nhiêu thì nhìn bấy nhiêu."
Thanh Từ siết chặt đôi đũa. Năm lạng bạc. Trong tay nải của nàng có sáu lạng bạc vụn, là tiền nàng tích cóp ba năm từ việc thêu thùa lén lút, và một cây trâm bạc hình hoa mai mà nàng giấu trong vạt áo, là quà cha tặng năm nàng mười lăm tuổi.
* * *
Chưa ăn xong bát cháo, ngoài cửa đã có tiếng gõ.
"Chị dâu! Chị dâu có nhà không?"
Giọng the thé ấy, Thanh Từ không cần nhìn cũng biết là ai. Nhị thẩm Chu thị, vợ của nhị thúc Diệp Thừa Bảo. Bà ta bước vào, áo bông đỏ thắm, má thoa phấn dày, mắt đảo một vòng rồi dừng lại ở Thanh Từ.
"Ôi chao, Thanh Từ về thật à? Ta nghe người ta đồn mà không tin. Sao thế? Nhà họ Tào không cần cháu nữa à?"
"Nhị thẩm, cháu hòa ly rồi," Thanh Từ đặt bát xuống, đứng lên. "Muộn thế này, thẩm có việc gì?"
Chu thị không trả lời ngay. Bà ta ngồi phịch xuống ghế, vỗ vỗ vạt áo. "Có việc gì đâu, chẳng qua nhị thúc cháu bảo ta qua nhắc chị dâu một câu. Sáu mẫu ruộng ở bãi sông, ba năm nay là nhị thúc cháu làm, nộp thuế cho quan, công sức bỏ ra không ít. Năm nay thuế đầu người tăng, nhà ta cũng chật vật. Chị dâu lại thêm một miệng ăn nữa..." Bà ta liếc Thanh Từ, "...hay là chị dâu viết cho nhị thúc tờ giấy, nhượng hẳn sáu mẫu ruộng đó đi, coi như đền công ba năm. Sau này chị dâu có chuyện gì, nhị thúc cháu cũng tiện bề giúp đỡ."
Lương thị ngồi im, hai tay nắm chặt lấy vạt áo.
Thanh Từ nhìn nhị thẩm. Ba năm trước, khi cha nàng còn sống, nhị thúc làm thợ đẩy xe trong lò, tháng nào cũng sang xin gạo. Khi cha mất, nhị thúc nói mẹ con nàng đàn bà trẻ con không cày cấy được, xin làm hộ sáu mẫu ruộng, hứa mỗi năm nộp lại ba phần thóc. Ba năm, mẹ nàng chưa nhận được một hạt nào.
"Nhị thẩm," nàng nói chậm rãi, "ruộng là của cha cháu, khế ước đứng tên cha cháu. Bây giờ cha không còn, ruộng là của mẹ cháu và An Ca. Muốn nhượng, phải lên huyện, có lý trưởng làm chứng. Còn ba năm nay, nhị thúc hứa mỗi năm nộp ba phần thóc. Ba năm là chín phần. Cháu nhớ không nhầm chứ?"
Mặt Chu thị đỏ lên rồi tái đi. "Con bé này! Bị nhà chồng đuổi về mà còn lên mặt với trưởng bối à? Ta nói cho mà biết, cả thôn này ai chẳng biết đàn bà bị hòa ly là thứ gì..."
"Là người không còn phải hầu hạ ai nữa," Thanh Từ ngắt lời, giọng vẫn nhẹ. "Nhị thẩm, đêm đã khuya, đường trơn. An Ca, cầm đèn tiễn nhị thẩm về."
An Ca nhanh nhẹn chạy tới cầm cây đèn dầu. Chu thị đứng dậy, hậm hực phẩy tay áo, miệng lầm bầm những câu khó nghe, rồi đi thẳng ra cửa. Tiếng guốc gỗ của bà ta xa dần trên con đường lầy.
Lương thị thở dài. "Từ nhi, nhị thúc con tính khí nóng nảy, con chọc giận họ làm gì..."
"Mẹ," Thanh Từ ngồi xuống, nắm tay mẹ, "con không chọc giận ai cả. Con chỉ nói cho rõ. Từ nay, nhà này có con."
* * *
Khi mẹ và An Ca đã ngủ, Thanh Từ khoác áo, cầm đèn dầu đi ra sau nhà, men theo con đường mòn lên sườn đồi Ngưu Bối.
Lò rồng nhà họ Diệp nằm ở lưng chừng đồi, dài mười tám trượng, men theo sườn dốc như một con rồng nằm phục. Đầu rồng ở dưới là bầu lửa, đuôi rồng ở trên là ống khói. Dọc thân lò có mười hai cửa xếp hàng, hai bên là những lỗ nhỏ để ném củi. Hồi nhỏ, Thanh Từ thường ngồi trên một tảng đá cạnh đầu lò, nhìn cha cởi trần, mồ hôi chảy ròng ròng, ném từng bó củi thông vào bầu lửa. Lửa bập bùng chiếu đỏ mặt cha. Cha nói với nàng, "Từ nhi, lửa là thứ có tính khí. Con phải hiểu nó, nó mới chịu nghe con."
Bây giờ, con rồng ấy đã chết. Ánh đèn dầu chiếu lên thân lò: gạch phủ rêu xanh, cỏ dại mọc lên từ các khe nứt. Đoạn giữa thân lò, từ cửa thứ năm đến cửa thứ bảy, đã sập mất nóc, gạch vỡ lăn lóc. Mái che bằng tranh phía trên đã mục, chỉ còn lại mấy cây cột gỗ trơ trọi.
Thanh Từ đứng rất lâu trước bầu lửa. Gió núi thổi qua, mang theo mùi đất ẩm và tro lạnh.
"Cha," nàng thì thầm. "Con về rồi."
Nàng không nói thêm gì. Nàng biết, nói ra thì nghe như lời hứa, mà lời hứa thì phải giữ. Nàng chưa biết mình có giữ được hay không.
Nàng quay về nhà, mở cái rương gỗ long não đặt ở đầu giường. Trong rương có mấy bộ quần áo cũ của cha, một cái bay xén bằng sắt cán gỗ đã mòn bóng, một cuốn sổ đóng chỉ bìa vải xanh, và một gói vải đỏ nhỏ.
Nàng mở gói vải đỏ trước. Bên trong là một mảnh sứ vỡ, to bằng lòng bàn tay, hình như là một phần thân của chiếc bình. Dưới ánh đèn, màu men trên mảnh sứ khiến nàng nín thở. Đó không phải màu xanh lá của men Ngọc Lặc thường thấy, cũng không phải màu xanh xám của men tro thô. Đó là một màu xanh nhạt và trong, như bầu trời sau cơn mưa, khi mây vừa tan, ánh nắng chưa kịp chiếu tới. Màu men sâu, mịn, như có thể nhìn xuyên vào trong. Mép vỡ để lộ phần thai đất bên trong, màu tím sẫm như gan gà.
Men thiên thanh.
Nàng nhớ cha từng nói về nó, một lần duy nhất, trong một đêm uống rượu say. Cha nói, "Cả đời cha chỉ muốn nung ra được một màu, là màu trời sau mưa. Người xưa gọi là thiên thanh. Cha đã thấy nó một lần, ở trong lò quan." Rồi cha im lặng, không nói gì thêm nữa.
Thanh Từ đặt mảnh sứ xuống, cầm cuốn sổ bìa xanh lên. Đó là sổ ghi chép men của cha, nét chữ nhỏ, đều, đôi chỗ nhòe vì mồ hôi hoặc nước. Trang đầu ghi tỉ lệ men tro cây sồi, trang sau ghi cách lọc đất sông, cách phơi phôi, cách xếp hộp nung... Nàng lật từng trang, càng đọc càng thấy tim đập nhanh. Đây là cả một đời của cha.
Tới trang ba mươi mốt, tiêu đề ghi bốn chữ: "Thiên thanh men pháp". Phía dưới là những dòng về đất tử kim ở núi Tử Vân, về tro trấu, về đá trường thạch... Rồi tới trang tiếp theo, nàng khựng lại.
Trang tiếp theo không có. Chỉ có những mẩu giấy nham nhở còn dính ở gáy sổ. Nàng đếm. Bảy trang. Bảy trang đã bị xé đi, vết xé gọn gàng, như bị người ta cầm cả xấp giật mạnh.
Ngón tay nàng run lên. Ai đã xé? Khi nào? Cha nàng không bao giờ xé sổ. Cha quý cuốn sổ này như quý mạng sống. Cuốn sổ đã nằm trong rương, rương được cất trong nhà, sau khi cha mất mẹ nàng gửi theo làm hồi môn... Trong ba năm ở nhà họ Tào, cái rương này bị cất ở kho chứa đồ, chìa khóa do bà vú giữ.
Hay là, trước khi cha mất, bảy trang ấy đã không còn?
Nàng gập cuốn sổ lại, ôm vào ngực. Ngoài trời, gió càng lúc càng lớn, thổi tung những tấm rơm trên mái. Bỗng nhiên, nàng nghe thấy một âm thanh lạ, rất nhỏ, từ phía đồi Ngưu Bối vọng xuống. Như tiếng gạch rơi.
Thanh Từ cầm đèn, khoác áo, lần nữa đi ra sau nhà. Lần này nàng cầm theo cái bay xén của cha.
* * *
Con đường mòn lên đồi tối đen. Gió thổi tắt đèn hai lần, nàng phải lấy tay che lửa. Khi tới bầu lửa đầu lò, nàng dừng lại, lắng nghe. Không có gì, chỉ có tiếng gió rít qua những khe nứt của thân lò, nghe như tiếng ai đó đang thở dài.
Rồi nàng nhìn thấy nó. Ở cửa lò thứ ba, tấm ván gỗ chặn cửa đã bị gỡ ra, dựng nghiêng bên cạnh. Lúc nãy nàng lên, tấm ván ấy vẫn còn nguyên.
Nàng nín thở, từng bước tiến lại gần, giơ đèn lên soi vào trong.
Buồng lò thứ ba hẹp và thấp, nền phủ một lớp tro mịn. Trên lớp tro ấy, có một người đàn ông đang nằm co ro, quay lưng ra ngoài. Hắn mặc một bộ áo vải thô màu nâu đã sờn, chân đi giày cỏ, bên cạnh là một cái tay nải nhỏ. Hắn nằm im, chỉ có bờ vai khẽ nhấp nhô theo nhịp thở.
Thanh Từ siết chặt cán bay xén. Nàng định lùi lại, gọi người, nhưng ánh đèn đã chạm tới bàn tay trái của hắn, bàn tay đang buông thõng trên lớp tro. Bàn tay ấy to và gầy, từ mu bàn tay kéo lên cổ tay là một vệt sẹo bỏng lớn, da co rúm lại, màu nâu đỏ như đất nung, như thể ai đã đốt cháy một nửa bàn tay ấy rồi để nó tự lành.
Người đàn ông bỗng cựa mình. Rồi rất chậm, hắn quay đầu lại.
Dưới ánh đèn dầu chập chờn, Thanh Từ nhìn thấy một đôi mắt đen, sâu và tĩnh lặng, như hai miệng giếng cổ. Đôi mắt ấy nhìn nàng, không hề có vẻ kinh ngạc, như thể đã đợi nàng từ rất lâu rồi.